🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चमौवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चमौ+वा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चमौ

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: pl. = चमक-सूक्त, Pāṇ. v, 2, 4, Vārtt. 2, Pat.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. चम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. चम (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचमःचमौचमाः
द्वितीयाचमम्चमौचमान्
तृतीयाचमेनचमाभ्याम्चमैः
चतुर्थीचमायचमाभ्याम्चमेभ्यः
पञ्चमीचमात् / चमाद्चमाभ्याम्चमेभ्यः
षष्ठीचमस्यचमयोःचमानाम्
सप्तमीचमेचमयोःचमेषु
सम्बोधनहे चमहे चमौहे चमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

वा

अर्थ: विकल्प बोधक अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चम
चम
cama
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चम m. pl. = चमक-सूक्त, Pāṇ. v, 2, 4, Vārtt. 2, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चम अदने भ्वा० प० सक० सेट् । चमति आचामति । वि- चमति । आचमीत् चचाम चेमतुः । उदित् चमित्वा चान्त्वा । आचान्तः । आचमनम् आचमनीयम् । “आ- चान्तः पुनराचामेत्” स्मृतिः । “मनाग् मग्नोऽपि नाचामसि” प्रवोधच० । “चचाम मधु माध्वीकम्” [] भट्टिः । णिचि चामयति । “इमां किमाचामयसे न चक्षुषी” नैष० ।
चम भक्षे स्वादि० वैदिकः प० सक० सेट् । चम्नोति उदित् चमित्वा चान्त्वा । कविकल्पद्रुमे “कुस्मित्यां गमॢ गत्यां चम् न्रचम् जम् जिमु झम” इति वाक्ये “परोऽनुबन्धः पूर्व्वेषाम्” इति तत्रोक्तेः सर्व्वेषामुदित्त्वं तेन शब्द- कल्पद्रुमे स्वादिगणीयस्य उदित्त्वानुक्तिः प्रामादिकी
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2895-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चम, उ भक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-उभं- सकं-सेट् । उदित्वात् क्त्रावेट् ।) चमति । उ, चमित्वा चान्त्वा । इति दुर्गादासः ॥
चम, न र उ भक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां- परं-सकं-सेट् । उदित्वात्क्त्रावेट् ।) न, चम्नोति । र वैदिकः । उ, चमित्वा चान्त्वा । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-433-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चमौचम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चम् + अच्)
अन्य सम्भावना: चम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | चम (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
वाअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चमौ 📚 ➤ m. pl. = चमक-सूक्त, Pāṇ. v, 2, 4, Vārtt. 2, Pat उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): pl. = चमक-सूक्त, Pāṇ. v, 2, 4, Vārtt. 2, Pat.

वा 📚 ➤ विकल्प बोधक अव्यय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चम 📚m. pl. = चमक-सूक्त, Pāṇ. v, 2, 4, Vārtt. 2, Pat🔵🟢🟤
वा 📚विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चमौ: चम् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें