🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:44:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चम्पका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चम्पकाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चम्पकाः

अर्थ: चम्पा नामक पौधा जिसके पीले, सुगन्धयुक्त फूल लगते हैं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चम्पक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. चम्पका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. चम्पक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. चम्पका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. चम्पका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. चम्पका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चम्पक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचम्पकःचम्पकौचम्पकाः
द्वितीयाचम्पकम्चम्पकौचम्पकान्
तृतीयाचम्पकेनचम्पकाभ्याम्चम्पकैः
चतुर्थीचम्पकायचम्पकाभ्याम्चम्पकेभ्यः
पञ्चमीचम्पकात् / चम्पकाद्चम्पकाभ्याम्चम्पकेभ्यः
षष्ठीचम्पकस्यचम्पकयोःचम्पकानाम्
सप्तमीचम्पकेचम्पकयोःचम्पकेषु
सम्बोधनहे चम्पकहे चम्पकौहे चम्पकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चंपक
चंपक
caṃpaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चंपक संज्ञा पुं॰ [सं॰ चम्पक ]
१. चंपा ।
२. चंपा केला ।
३. सांख्य में एक सिद्धि जिसे रम्यक भी कहते हैं । वि॰ दे॰ रम्यक ।
४. संपूर्ण जाति का एक राग जिसके गाने का समय तोसरा पहर है । यह दीपक राग का पुत्र माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चम्पक m. Michelia Campaka (bearing a yellow fragrant flower), MBh.; R. &c.
a kind of perfume, VarBṛS. lxxvii, 7
a particular part of the bread-fruit, W.
N. of a man, Rājat. vii
of a relation of the Jaina Meru-tuṅga
of a country, Buddh.
चम्पक n. the flower of the Campaka tree, MBh.; Suśr. &c.
the fruit of a variety of the plantain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंपकः [चंप्-ण्वुल्] 1 A tree bearing yellow, fragrant flowers. --2 A kind of perfume. --कं 1 A flower [] of this tree; अद्यापि तां कनंकचपकदामगौरीं Ch. P. 1. --2 The fruit of a variety of plantain. --Comp. --माला {1} N. of a neck-ornament worn by women. {2} a garland of Campaka flowers. {3} a kind of metre (see App.). --रंभा a species of plantain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0486-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चम्पक पु० चपि--ण्वुल् । (चाँपा) प्रसिद्धपुष्पप्रधाने १ वृक्षभेदे अमरः । “चम्पकः कटुकस्तिक्तः कषायो मधु- रोहिमः । विषकृमिहरः कृच्छ्रकफवाता म्लपित्तहृत्” भावप्र० तद्गुणा उक्ताः । २ तत्पुष्पादौ न० “व्यालोकयच्च- म्पककोरकाबलीः” नैष० । “उन्निद्रपुष्पचनचम्पकपिङ्ग- भासा” माषा । ३ पनसफलैकभागभेदे (चाँपी) ख्याते पदार्थे (चाँपाकला) प्रसिद्धे ४ कदलीभेदे पु० तत्फले न० राजनि० । “चम्पकं वातपित्तघ्नं गुरु वीर्य्यकरं तथा । अतिशीतं रसे पाके मधुरं कथितं बुधेः” भावप्र० तद्गुणा उक्ताः । ५ साङ्ख्यमतसिद्धे सिद्धिभेदे “न्यायेन स्वयं परीक्षितमप्यर्थं तावन्न श्रद्दवते यावद्गुरुशिष्यसब्रह्म- चारिभिः सह न संवाद्यते अतः सुहृदां गुरुशिष्य- सब्रह्मचारिणां संवादकानां प्राप्तिः सुहृत्प्राप्तिः सा सिद्धिश्चतुर्थी चम्पकमुच्यते इति” सांख्यशास्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2896,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चम्पकं, क्ली, (चम्पति सद्गन्धं गच्छतीति । चम्प + ण्वुल् ।) कदलीफलविशेषः । चाँपा कला इति भाषा । अस्य गुणाः । वातपित्तनाशित्वम् । गुरुत्वम् । वीर्य्यकारित्वम् । अतिशीतत्वम् । रसे पाके मधुरत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (चम्पकस्य इदम् । चम्पक + अण् । ततोऽणोलुक् ।) चम्पक- पुष्पम् ॥ (सांख्यशास्त्रोक्तसिद्धिभेदः । यथा, -- “न्यायेन स्वयं परीक्षितमप्यर्थं तावन्न श्रद्दधते यावद्गुरुशिष्यसब्रह्मचारिभिःसह न संवाद्यते । अतः सुहृदां गुरुशिष्यसब्रह्मचारिणां संवाद- कानां प्राप्तिः सुहृत्प्राप्तिः सा सिद्धिश्चतुर्थी चम्पकमुच्यते ॥”)
चम्पकः, पुं, (चम्पयति सद्गन्धादिकं गच्छतीति । चम्प + ण्वुल् ।) वृक्षविशेषः । चाँपा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । चाम्पेयः २ हेमपुष्पकः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । ६३ ॥ स्वर्णपुष्पः ४ शीतल- च्छदः ५ सुभगः ६ भृङ्गमोही ७ शीतलः ८ भ्रमरातिथिः ९ सुरभिः १० दीपपुष्पः ११ स्थिर- गन्धः १२ अतिगन्धकः १३ स्थिरपुष्पः १४ हेम- पुष्पः १५ पीतपुष्पः १६ हेमाह्वः १७ सुकुमारः १८ वनदीपः १९ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । शिशिरत्वम् । दाहकुष्ठकण्डूव्रण- नाशित्वम् । गुणाढ्यो राजचम्पकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ कषायत्वम् । मधुरत्वम् । विष- कृमिकृच्छ्रकफवातास्रपित्तनाशित्वञ्च । इति भाव- प्रकाशः ॥ पनसफलकोषैकदेशावयवश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-434-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चम्पक" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चम्पकाःचम्पक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चम्प् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: चम्पका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | चम्पक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चम्पकाः 📚 ➤ चम्पा नामक पौधा जिसके पीले, सुगन्धयुक्त फूल लगते हैं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चंपक 📚चंपा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चम्पक
चम्पा के नाम (२.४.६३) — चाम्पेय, हेमपुष्पक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चम्पकाः: चम्प् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬