🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:57:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चयनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चयनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चयनीयः

अर्थ: जाना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to be heaped or collected (पुण्य), Vop. xxvi, 3.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चयनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चय् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चयनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचयनीयःचयनीयौचयनीयाः
द्वितीयाचयनीयम्चयनीयौचयनीयान्
तृतीयाचयनीयेनचयनीयाभ्याम्चयनीयैः
चतुर्थीचयनीयायचयनीयाभ्याम्चयनीयेभ्यः
पञ्चमीचयनीयात् / चयनीयाद्चयनीयाभ्याम्चयनीयेभ्यः
षष्ठीचयनीयस्यचयनीययोःचयनीयानाम्
सप्तमीचयनीयेचयनीययोःचयनीयेषु
सम्बोधनहे चयनीयहे चयनीयौहे चयनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चय् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचयतेचयेतेचयन्ते
मध्यमचयसेचयेथेचयध्वे
उत्तमचयेचयावहेचयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): चयते · लिट् (आत्मने.): चेये · लुट् (आत्मने.): चयिता · लृट् (आत्मने.): चयिष्यते · लोट् (आत्मने.): चयताम् · लङ् (आत्मने.): अचयत · विधिलिङ् (आत्मने.): चयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अचयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चयन · ण्वुल्: चायकः · तृच्: चयिता · ण्यत्: चाय्यः · तव्य: चयितव्यः · अनीयर्: चयनीयः · क्त: चयितः · क्तवतु: चयितवान् · शानच्: चयमानः · क्त्वा: चयित्वा · ल्यप्: प्रचय्य · तुमुन्: चयितुम् · णमुल्: चायम् · घञ्: चायः · क्तिन्: क्ति · क्वसु: च्च्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चयनीय
चयनीय
cayanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चयनीय वि॰ [सं॰] चयन करने योग्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चयनीय mfn. to be heaped or collected (पुण्य), Vop. xxvi, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "चयनीय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चयनीयःचयनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चय् + अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चयनीयः 📚 ➤ जाना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चयनीय 📚चयन करने योग्य🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चयनीयः: चय् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें