🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चरथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चरथ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चरथ

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ भक्षणे च

अंग्रेज़ी: to go, to walk, to eat, to graze

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. चरथ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. चरथ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चर् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ भक्षणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचरतिचरतःचरन्ति
मध्यमचरसिचरथःचरथ
उत्तमचरामिचरावःचरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चरति · लिट्: चचार · लुट्: चरिता · लृट्: चरिष्यति · लोट्: चरतात् · लङ्: अचरत् · विधिलिङ्: चरेत् · आशीर्लिङ्: चर्यात् · लुङ्: अचारीत् · लृङ्: अचरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चरण · ण्वुल्: चारकः · तृच्: चरिता · यत्: चर्यः · तव्य: चरितव्यः · अनीयर्: चरणीयः · क्त: चरितः · क्तवतु: चरितवान् · शतृ: चरन् · स्य-शतृ: चरिष्यन् · क्त्वा: चरित्वा · ल्यप्: प्रचर्य · तुमुन्: चरितुम् · णमुल्: चारम् · घञ्: चारः · क्तिन्: चर्ति · क्वसु: चेरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चर्
चर्
car
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
चलने वाला (जंगम) (3.1.73) चरिष्णु · जंगम · त्रस · इंग · चराचर
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर् cl. 1. चरति, rarely ˚ते (Subj. चरत्, 3. pl. चरान्, RV.; perf. चचार [AV. &c.], 2. sg. चचर्थ, BhP. iv, 28, 52; pl. चेरुर्, &c.; ˚रतुर्, ŚBr. &c.; Ā. चेरे, BhP. iii, 1, 19; fut. चरिष्यति, ˚ते; aor. अचारीत् [ŚBr. xiv &c.]; inf. चरितुम् [ii; MBh. i, iii; R.] or चर्तुम् [MBh. iii, xiii; R. iii; BhP. v], Ved. चरध्यै [RV. i, 61, 12], चरितवे [113, 5], चरसे [92, 9 and v, 47, 4], चरायै [vii, 77, 1], चरितोस् [AitĀr. i, 1, 1, 7]; ind.p. चरित्वा, ŚBr. xiv; BhP. x, 75, 19; चर्त्वा, MBh. v, 3790; चीर्त्वा, xiii, 495; p. चरत्) to move one's self, go, walk, move, stir, roam about, wander (said of men, animals, water, ships, stars, &c.), RV.; AV. &c.; to spread, be diffused (as fire), VarBṛS. xix, 7; to move or travel through, pervade, go along, follow, Mn.; MBh. &c.; to behave, conduct one's self, act, live, treat (with instr. or loc.), RV.; AV. &c.; to be engaged in, occupied or busy with (instr., e.g. यज्ञेन च्˚, ‘to be engaged in a sacrifice’, ŚBr.), RV. x, 71, 5; AV. vi, 117, 1; AitBr. &c.; (with [ŚBr. iv; ChUp.; Kauś.; ŚāṅkhŚr.] or without [ŚBr. ii, xiv] मिथुनम्) to have intercourse with, have to do with (instr.); (with a p. or adj. or ind.p. or adv.) to continue performing or being (e.g. अर्चन्तश् चेरुर्, ‘they continued worshipping’, ŚBr. i; स्वामिनम् अवज्ञाय चरेत्, ‘he may go on despising his master’, Hit.), RV.; AV.; VS. &c.; (in astron.) to be in any asterism or conjunction, VarBṛS.; to undertake, set about, under go, observe, practise, do or act in general, effect, make (e.g. व्रतानि ‘to observe vows’, AV. &c.; विघ्नं च्˚, ‘to put a hindrance’, MBh.; भैक्षं च्˚ ‘to beg’, Mn. ii; विवादं च्˚, ‘to be engaged in a lawsuit’, Mn. viii, 8; मृगयां च्˚, ‘to hunt’, MBh.; R.; सम्बन्धांश् च्˚, ‘to enter into connections’, Mn. ii, 40; मार्गं चचार बाणैः, ‘he made a way with arrows’, R. iii, 34, 4; तपसा इन्द्रियाणि च्˚, to exercise one's organs with penance, MBh. xiv, 544), RV.; AV. &c.; to consume, eat (with acc.), graze, Yājñ. iii, 324; Pañcat.; BhP. v, x; Subh.; Hit.; to make or render (with double acc.) e.g. नरेन्द्रं सत्य-स्थं चराम, ‘let us make the king keep his word’, R. ii, 107, 19 : Caus. चारयति, to cause to move or walk about, AV. xii, 4, 28 (aor. अचीचरत्), ŚāṅkhBr. xxx, 8; Lāṭy.; to pasture, MBh. xiv; R.; BhP. iii, x; to send, direct, turn, move, MBh. &c.; to cause any one (acc.) to walk through (acc.), MBh. xii; R. v, 49, 14; to drive away from (abl.), MBh. xii, 12944; to cause any one (acc.) to practise or perform (with acc.), Mn. xi, 177 and 192; to cause (any animal acc.) to eat, Bādar. ii, 2, 5, Sch.; to cause to copulate, Mn. viii, 362; to ascertain (as through a spy instr.), MBh. iii, xv; R. i, vi; to doubt (cf. वि-), Dhātup. xxxiii, 71 : Desid. चिचरिषति, to try to go, ŚāṅkhBr. xxx, 8 (p. चिचर्षत्) ; to wish to act or conduct one's self, ŚBr. xi; to try to have intercourse with (instr.), vi : Intens. चर्चरीति Ā. or rarely [MBh. iii, 12850] Pass. चञ्चूर्यते (˚चुरीति and ˚चूर्ति, Pāṇ. vii, 4, 87 f.; ind.p. ˚चूर्य, R. iv, 29, 22; p. once P. ˚चूर्यत्, Hariv. 3602) to move quickly or repeatedly, walk about, roam about (in loc.), AV. xx, 127, 4; MBh. &c.; to act wantonly or coquettishly, Bhaṭṭ. iv, 19 (cf. Pāṇ. iii, 1, 24); [cf. πέλομαι, ἀμϕί-πολο-ς, ἀνα-τολή &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चर् {c1c} P. (चरति, चचार, अचारीत्, चरितुं, चरित or sometimes चीर्ण) 1 To walk, move, go about, roam, wander; नष्टाशंका हरिणशिशवो मंदमदं चरंति Ś. 1. 15 (चर् may mean here ‘to graze’ also); इंद्रियाणां हि चरतां Bg. 2. 67; कपयश्चेरुरार्तस्य रामस्येव मनोरथाः R. 12. 59; Ms. 2. 23, 6. 68; 8. 236; 9. 306; 10. 55. --2 (a) To perform, do, act; रचयति रेखाः सलिले यस्तु खले चरति सत्कारं Bv. 1. 98. (b) To practise, perform, observe; चरतः किल दुश्चरं तपः R. 8. 79; Y. 1. 60; Ms. 3. 30. --3 To act, behave towards, conduct oneself (oft. with loc. of the person); चरंतीनां च कामतः Ms. 5. 90; 9. 287; आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेत् Mb.; तस्यां त्वं साधु नाचरः R. 1. 76 (where the root may be also आचर). --4 To graze; सुचिरं हि चरन् शस्यं H. 3. 9. --5 To eat, consume. --6 To be engaged in, be busy with. --7 To live, continue to be, continue in any state. --8 To spread, be diffused. --9 To live, be, exist. --10 To move, travel through, pervade, go along, follow. --Caus. (चारयति) 1 To cause to move or go. --2 To send, direct, move. --3 To drive away. --4 To cause to perform [] or practise. --5 To cause to copulate. --6 To cause to graze, pasture. --7 To obtain knowledge of, acquaint oneself with. --8 To doubt. [cf. L. curro.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0486-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चरथचर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चरथ 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ भक्षणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चर् 📚cl. 1. चरति, rarely ˚ते (Subj. चरत्, 3. pl. चरान्, RV.; perf. चचार…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें