🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:32:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चहचहाट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चह-+चह+आट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चह

अर्थ: गर्वीला होना, ठगना, दुष्कर्मी होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: परिकल्कने

अंग्रेज़ी: to be wicked,to be proud,to cheat, to boast

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चह् + अच्
  2. चह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चह् + अच्
  3. चह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचहःचहौचहाः
द्वितीयाचहम्चहौचहान्
तृतीयाचहेनचहाभ्याम्चहैः
चतुर्थीचहायचहाभ्याम्चहेभ्यः
पञ्चमीचहात् / चहाद्चहाभ्याम्चहेभ्यः
षष्ठीचहस्यचहयोःचहानाम्
सप्तमीचहेचहयोःचहेषु
सम्बोधनहे चहहे चहौहे चहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चह् (भ्वादिगण) · अर्थ: गर्वीला होना, ठगना, दुष्कर्मी होना (परिकल्कने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचहतिचहतःचहन्ति
मध्यमचहसिचहथःचहथ
उत्तमचहामिचहावःचहामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चहति · लिट्: चचाह · लुट्: चहिता · लृट्: चहिष्यति · लोट्: चहतात् · लङ्: अचहत् · विधिलिङ्: चहेत् · आशीर्लिङ्: चह्यात् · लुङ्: अचहीत् · लृङ्: अचहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चहन · ण्वुल्: चाहकः · तृच्: चहिता · ण्यत्: चाह्यः · तव्य: चहितव्यः · अनीयर्: चहनीयः · क्त: चहितः · क्तवतु: चहितवान् · शतृ: चहन् · स्य-शतृ: चहिष्यन् · क्त्वा: चहित्वा · ल्यप्: प्रचह्य · तुमुन्: चहितुम् · णमुल्: चाहम् · घञ्: चाहः · क्तिन्: चाढि · क्वसु: चेहिवान्

आट

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to wander

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. अट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अट् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआटआटतुःआटुः
मध्यमआटिथआटथुःआट
उत्तमआटआटिवआटिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अटति · लिट्: आट · लुट्: अटिता · लृट्: अटिष्यति · लोट्: अटतात् · लङ्: आटत् · विधिलिङ्: अटेत् · आशीर्लिङ्: अट्यात् · लुङ्: आटीत् · लृङ्: आटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अटन · ण्वुल्: आटकः · तृच्: अटिता · ण्यत्: आट्यः · तव्य: अटितव्यः · अनीयर्: अटनीयः · क्त: अटितः · क्तवतु: अटितवान् · शतृ: अटन् · स्य-शतृ: अटिष्यन् · क्त्वा: अटित्वा · ल्यप्: प्राट्य · तुमुन्: अटितुम् · णमुल्: आटम् · घञ्: आटः · क्तिन्: अट्टि · क्वसु: आटिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चह
चह
caha
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चय]
१. नदी के किनारे कच्चे घाटों पर लकड़ियाँ गाड़कर और घासफूस तथा बालू आदि से पाटकर बनाया हुआ चबूतरा, जिसपर से होकर मनुष्य और पशु आदि नावों पर चढ़ते है । पाट । २ बाँस या तख्ते बिछाकर आरपार आने जाने के लिये बनाया हुआ अस्थायी पुल । क्रि॰ प्र॰—बाँधना ।
चह २पु संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ चाह] गड्ढा । गर्त । यौ॰—चहबच्चा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चह कल्के (प्रतारणे) भ्वा० पर० सक० सेट् । चहति अचहीत् । चचाह चेहतुः ।
चह कल्के (प्रतारणे) अद० चुरा० उभ० सक० शेट् । चहयति--ते अचुचहत् त । चहयां, बभूव आस--चकार चक्रे ।
चह कल्के प्रतारणे चुरा० उभ० सक० सेट् घटा० चहयति ते अचीचहत्--त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2907,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चह, शाठ्ये । प्रतारण इति यावत् । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) चहति । इति दुर्गादासः ॥
चह, त् क शाठ्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) चहयति खलः । इति दुर्गादासः ॥
चह, क म शाठ्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) क म, चहयति खलः साधुं प्रतारयतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-439-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चह" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चह-चहसमास: चह + चह तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: चह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चह् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: चह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चह् + अच्
आटअट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चहचह 📚चह ➤ चह (गर्वीला होना, ठगना, दुष्कर्मी होना (कर्तृवाचक कृद…) + चह (गर्वीला होना, ठगना, दुष्कर्मी होना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: परिकल्कने

आट 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चह 📚नदी के किनारे कच्चे घाटों पर लकड़ियाँ गाड़कर और घासफूस तथा बालू आदि से…🟠🟢🟤
अट् 📚cl. 1. P. Ā. अटति, ˚ते, आट, अटिष्यति, आटीत्, अटितुम्, to roam, wander …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
चहचहाटचह + आटदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • चह-चह = चह + चह तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • चह: चह् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬