🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:47:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चहला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

च-+हला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हला

अर्थ: सखी, सहेली

व्युत्पत्ति: ह इति लीयते ह + ला + क + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. हला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. हल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. हला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. हल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहलाहलेहलाः
द्वितीयाहलाम्हलेहलाः
तृतीयाहलयाहलाभ्याम्हलाभिः
चतुर्थीहलायैहलाभ्याम्हलाभ्यः
पञ्चमीहलायाःहलाभ्याम्हलाभ्यः
षष्ठीहलायाःहलयोःहलानाम्
सप्तमीहलायाम्हलयोःहलासु
सम्बोधनहे हलेहे हलेहे हलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हला
हला
halā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नीच स्त्री को 'हण्डे', दासी को 'हञ्जे' और सखी को 'हला' कहकर पुकारा जात (1.7.16) हण्डे · हञ्जे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हला १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वयस्या । सहेली । सखी ।
२. पृथ्वी ।
३. जल ।
४. सोमरस [को॰] ।
हला २ अव्य॰ सखी के लिये नाटक में प्रयुक्त संबोधन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हला (आ), f. the earth, L.
water, L.
spirituous liquor, wine, L.
हला ind. (in dram.) a vocative particle (used in addressing a female friend who is an equal), Daśar.; Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हला 1 A female friend. --2 The earth. --3 Water. --4 Spirituous liquor. --ind. A vocative particle used in addressing a female friend; (only in theatrical language); हला शकुंतले अत्रैव तावन्मुहूर्तं तिष्ठ Ś. 1; cf. हंडा also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हला अव्य० हेति लीयते ला--क । नाट्योक्तौ १ सखीसम्बो- धने अमरः । २ सख्यां जटा० ३ पृथिव्यां स्त्री ४ जले च स्त्री अजयपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हला, व्य, नाट्योक्तौ सखीं प्रत्याह्वानम् । इत्य- मरः । १ । ७ । १५ ॥
हला, स्त्री, सखी, । इति जटाधरः ॥ मद्यम् । पृथिवी । जलम् । इत्यनेकार्थकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-524-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
च-हलासमास: च + हला तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: हला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हल् + अच्)
अन्य सम्भावना: हला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | हला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चहला 📚च 📚हला ➤ च (और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त) + हला (सखी, सहेली)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हला 📚वयस्या । सहेली । सखी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • चहला = च + हला तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • हला: हल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें