🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चाकि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चाकि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चाकि

अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना

संस्कृत: तृप्तौ प्रतीघाते च

अंग्रेज़ी: to be satisfied, to be contended, to repel, to cheat, to betray

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चक् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चक् (भ्वादिगण) · अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना (तृप्तौ प्रतीघाते च)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअचकिष्टअचकिषाताम्अचकिषत
मध्यमअचकिष्ठाःअचकिषाथाम्अचकिध्वम्
उत्तमअचकिषिअचकिष्वहिअचकिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): चकते · लिट् (आत्मने.): चेके · लुट् (आत्मने.): चकिता · लृट् (आत्मने.): चकिष्यते · लोट् (आत्मने.): चकताम् · लङ् (आत्मने.): अचकत · विधिलिङ् (आत्मने.): चकेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चकिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचकिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अचकिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चकन · ण्वुल्: चाककः · तृच्: चकिता · ण्यत्: चाक्यः · तव्य: चकितव्यः · अनीयर्: चकनीयः · क्त: चकितः · क्तवतु: चकितवान् · शानच्: चकमानः · क्त्वा: चकित्वा · ल्यप्: प्रचक्य · तुमुन्: चकितुम् · णमुल्: चाकम् · घञ्: चाकः · क्तिन्: चक्ति · क्वसु: चेकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चक्
चक्
cak
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक् cl. 1. P. Ā. ˚कति, ˚कते, to be satiated or contented or satisfied, Dhātup. iv, 19; to repel, resist, ib.; to shine, xix, 21 (cf. √ कन् and कम्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चक् {c1c} U. (चकति-ते, चकित) 1 To be satiated, be contented or satisfied. --2 To repel, resist. --3 To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0480-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चाकिचक् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चाकि 📚 ➤ तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना
संस्कृत: तृप्तौ प्रतीघाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चक् 📚cl. 1. P. Ā. ˚कति, ˚कते, to be satiated or contented or satisfied, Dhā…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें