🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:18:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चापकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चापकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चापकम्

अर्थ: शान्त करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: सान्त्वने

अंग्रेज़ी: to console,to sooth,to pacify

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चापक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + ण्वुल्
  2. चापक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + ण्वुल्
  3. चापक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चापक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचापकःचापकौचापकाः
द्वितीयाचापकम्चापकौचापकान्
तृतीयाचापकेनचापकाभ्याम्चापकैः
चतुर्थीचापकायचापकाभ्याम्चापकेभ्यः
पञ्चमीचापकात् / चापकाद्चापकाभ्याम्चापकेभ्यः
षष्ठीचापकस्यचापकयोःचापकानाम्
सप्तमीचापकेचापकयोःचापकेषु
सम्बोधनहे चापकहे चापकौहे चापकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चप् (भ्वादिगण) · अर्थ: शान्त करना (सान्त्वने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचपतिचपतःचपन्ति
मध्यमचपसिचपथःचपथ
उत्तमचपामिचपावःचपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चपति · लिट्: चचाप · लुट्: चपिता · लृट्: चपिष्यति · लोट्: चपतात् · लङ्: अचपत् · विधिलिङ्: चपेत् · आशीर्लिङ्: चप्यात् · लुङ्: अचपीत् · लृङ्: अचपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चपन · ण्वुल्: चापकः · तृच्: चपिता · यत्: चप्यः · तव्य: चपितव्यः · अनीयर्: चपनीयः · क्त: चपितः · क्तवतु: चपितवान् · शतृ: चपन् · स्य-शतृ: चपिष्यन् · क्त्वा: चपित्वा · ल्यप्: प्रचप्य · तुमुन्: चपितुम् · णमुल्: चापम् · घञ्: चापः · क्तिन्: चप्ति · क्वसु: चेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चापक
चापक
cāpaka
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चापक संज्ञा पुं॰ [सं॰ चाप + क] धनुष । उ॰—लखिन बतिस बहुतरि कला बाल बेस पूरन सगुन । क्रिड़त गिलोल जब लाल कर (तब) मार जानि चापक सुमन ।—पृ॰ रा॰ १ । ७२७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चापकम्चापक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: चापक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + ण्वुल् | चापक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चापकम् 📚 ➤ शान्त करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: सान्त्वने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चापक 📚धनुष🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चापकम्: चप् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬