🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:53:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चार्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चार्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चार्यः

अर्थ: संदेह करना, संशय करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: संशये

अंग्रेज़ी: to doubt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चर् + यत्
  2. चारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. चारी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चार्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचार्यःचार्यौचार्याः
द्वितीयाचार्यम्चार्यौचार्यान्
तृतीयाचार्येणचार्याभ्याम्चार्यैः
चतुर्थीचार्यायचार्याभ्याम्चार्येभ्यः
पञ्चमीचार्यात् / चार्याद्चार्याभ्याम्चार्येभ्यः
षष्ठीचार्यस्यचार्ययोःचार्याणाम्
सप्तमीचार्येचार्ययोःचार्येषु
सम्बोधनहे चार्यहे चार्यौहे चार्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चर् (चुरादिगण) · अर्थ: संदेह करना, संशय करना (संशये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचारयतिचारयतःचारयन्ति
मध्यमचारयसिचारयथःचारयथ
उत्तमचारयामिचारयावःचारयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चारयति · लट् (आत्मने.): चारयते · लिट्: चारयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): चारयाञ्चक्रे · लुट्: चारयिता · लुट् (आत्मने.): चारयिता · लृट्: चारयिष्यति · लृट् (आत्मने.): चारयिष्यते · लोट्: चारयतात् · लोट् (आत्मने.): चारयताम् · लङ्: अचारयत् · लङ् (आत्मने.): अचारयत · विधिलिङ्: चारयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): चारयेत · आशीर्लिङ्: चार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चारयिषीष्ट · लुङ्: अचीचरत् · लुङ् (आत्मने.): अचीचरत · लृङ्: अचारयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचारयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चारण · ण्वुल्: चारकः · तृच्: चारयिता · यत्: चार्यः · तव्य: चारयितव्यः · अनीयर्: चारणीयः · क्त: चारितः · क्तवतु: चारितवान् · शतृ: चारयन् · स्य-शतृ: चारयिष्यन् · शानच्: चारयमाणः · क्त्वा: चारयित्वा · ल्यप्: प्रचार्य · तुमुन्: चारयितुम् · णमुल्: चारम् · क्तिन्: चार्ति · क्वसु: चारयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चार्य
चार्य
cārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चार्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ब्रात्य वैश्य द्वारा सवर्ण स्त्री से उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति (मनु) ।
२. दूतकार्य । दौत्य (को॰) ।
३. जासूसी । भेद लेने का कार्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चार्य n. espionage, Kathārṇ.
चार्य m. the son of an outcaste Vaiśya (v.l. for अच्˚ or आचार्य), Mn. x, 23.
चार्य See चार.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चार्यःचार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चर् + यत् 📚
अन्य सम्भावना: चारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | चारी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चार्यः 📚 ➤ संदेह करना, संशय करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: संशये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चार्य 📚ब्रात्य वैश्य द्वारा सवर्ण स्त्री से उत्पन्न एक वर्णसंकर जाति (मनु)🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चार्यः: चर् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें