🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:08:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चालनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चालनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चालनम्

अर्थ: चलाना-फिराना, हिलाना-डुलाना, हिलाना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चालन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चालन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चालन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचालनम्चालनेचालनानि
द्वितीयाचालनम्चालनेचालनानि
तृतीयाचालनेनचालनाभ्याम्चालनैः
चतुर्थीचालनायचालनाभ्याम्चालनेभ्यः
पञ्चमीचालनात् / चालनाद्चालनाभ्याम्चालनेभ्यः
षष्ठीचालनस्यचालनयोःचालनानाम्
सप्तमीचालनेचालनयोःचालनेषु
सम्बोधनहे चालनहे चालनेहे चालनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चालन
चालन
cālana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चालन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] चलाने की क्रिया । परिचालन ।
२. चलने की क्रिया । गति । गमन ।
३. चलनी । छलनी ।
३. चालने की क्रिया (को॰) ।
चालन संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चालना] भूसी या चोकर जो आटा चलने के पीछे रह जाता है । चलनौस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चालन n. causing to move, shaking, wagging (the tail), making loose, MBh. v, 2651; xvi, 267; R. vii, 16, 26; Suśr.; Pañcat.; Bhartṛ.
moving action (of the wind), BhP. iii, 26, 37
throwing off (निःसारण; ‘muscular action’, W.), x, 44, 5
a term in astr.
causing to pass through a strainer, W.
a strainer, L., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चालनं [चल्-णिच् भावे ल्युट्] 1 Causing to move, shaking, wagging (as a tail). --2 Loosening. --3 Muscular action. --4 Causing to pass through a sieve, sifting. --5 A sieve. --नी A sieve, strainer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चालन न० चल--णिच्--भावे ल्युट् । १ स्थानान्तरनयने २ कम्पने च । “शोषणं मागरस्नाहो पर्वतख च चालनम्” भा० सौ० ८ अ० । करणे ल्युट् ३ चालन्यां न० । “क्षुद्रच्छिद्र समोपेतं चालनं तितौः स्मृतः” इति कर्म्मप्रदीपः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2925,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चालनं, क्ली, (चालयत्यनेनेति । चल + णिच् + करणे ल्युट् ।) चालनी । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, कर्म्मप्रदीपे । “क्षुद्रच्छिद्रसमोपेतं चालनं तितौः स्मृतः ॥” भावे ल्युट् । प्रेरणम् । यथा, भागवते । ३ । २६ । ३७ । “चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-445-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चालन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चालनम्चालन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चल् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: चालन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चालनम् 📚 ➤ चलाना-फिराना, हिलाना-डुलाना, हिलाना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चालन 📚चलाने की क्रिया । परिचालन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चालनम्: चल् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें