🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:24:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चाहि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चाहि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चाहि

अर्थ: ठगना, दुष्कर्मी होना

संस्कृत: परिकल्कने

अंग्रेज़ी: to cheat, to do misdeed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चह् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. चह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चह् (चुरादिगण) · अर्थ: ठगना, दुष्कर्मी होना (परिकल्कने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअचीचहतअचीचहेताम्अचीचहन्त
मध्यमअचीचहथाःअचीचहेथाम्अचीचहध्वम्
उत्तमअचीचहेअचीचहावहिअचीचहामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चहयति · लट् (आत्मने.): चहयते · लिट्: चहयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): चहयाञ्चक्रे · लुट्: चहयिता · लुट् (आत्मने.): चहयिता · लृट्: चहयिष्यति · लृट् (आत्मने.): चहयिष्यते · लोट्: चहयतात् · लोट् (आत्मने.): चहयताम् · लङ्: अचहयत् · लङ् (आत्मने.): अचहयत · विधिलिङ्: चहयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): चहयेत · आशीर्लिङ्: चह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चहयिषीष्ट · लुङ्: अचीचहत् · लुङ् (आत्मने.): अचीचहत · लृङ्: अचहयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचहयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चहन · ण्वुल्: चहकः · तृच्: चहयिता · यत्: चह्यः · तव्य: चहयितव्यः · अनीयर्: चहनीयः · क्त: चहितः · क्तवतु: चहितवान् · शतृ: चहयन् · स्य-शतृ: चहयिष्यन् · शानच्: चहयमानः · क्त्वा: चहयित्वा · ल्यप्: प्रचहय्य · तुमुन्: चहयितुम् · णमुल्: चाहम् · क्तिन्: चाढि · क्वसु: चहयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चह्
चह्
cah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चह् cl. 1. 10. ˚हति, ˚हयति (aor. अचहीत्, Vop. viii, 80), to cheat, Dhātup. xvii, 80, xxxv, 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चह् {c1c} P., {c10c} U. (चहति, चहयति ते) 1 To be wicked. --2 To cheat, deceive. --3 To be proud or haughty. --4 To grind, pound.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चाहिचह् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: चह् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चाहि 📚 ➤ ठगना, दुष्कर्मी होना
संस्कृत: परिकल्कने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चह् 📚cl. 1. 10. ˚हति, ˚हयति (aor. अचहीत्, Vop. viii, 80), to cheat, Dhātup.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें