🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चितः

अर्थ: विचार, प्रत्यक्ष ज्ञान

संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चित् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. चित् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. चित् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. चित् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. चित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चि + क्त
  6. चित् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चित् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचित् / चिद्चितौचितः
द्वितीयाचितम्चितौचितः
तृतीयाचिताचिद्भ्याम्चिद्भिः
चतुर्थीचितेचिद्भ्याम्चिद्भ्यः
पञ्चमीचितःचिद्भ्याम्चिद्भ्यः
षष्ठीचितःचितोःचिताम्
सप्तमीचितिचितोःचित्सु
सम्बोधनहे चित् / हे चिद्हे चितौहे चितः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चित्
चित्
cit
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अपूर्णता (कोई-कोई) (3.4.3) चन
(नपुंसक —) भाव में 'णक' और 'चित्' प्रत्ययों से भिन्न प्रत्यय वाले (3.5.29) णक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित् १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चैतन्य । चेतना । ज्ञान । यौ॰—चिदाकाश । चिदानंद । चिन्मय ।
चित् २ संज्ञा पुं॰
१. चुननेवाला । बीननेवाला । इकट्ठा करनेवाला ।
२. अग्नि ।
३. रामानुजाचार्य के अनुसार तीन पदार्थों में से एक जो जीव-पद-वाच्य, भोक्ता, अपरिच्छिन्न, निर्मल-ज्ञान- स्वरूप और नित्य कहा गया है । (शेष दो पदार्थ अचित् और ईश्वर हैं) ।
चित् ३ प्रत्य॰ संस्कृत का एक अनिश्चयवाची प्रत्यय जो कः, किम् आदि सर्वनाम शब्दों में लगता है । जैसे; कश्चित, किंचित् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चित् mfn. ifc. ‘piling up’, see अग्नि-, ऊर्ध्व-, and पूर्व-चित्
(Pāṇ. iii, 2, 92) forming a layer or stratum, piled up, VS. i, xii; TS. i (cf. कङ्क-, कर्म-, चक्षुश्-, द्रोण-, प्राण-, मनश्-, रथचक्र-, वाक्-, श्येन-, and श्रोत्र-चित्.)
2. चित् mfn. ifc. ‘knowing’, see ऋत-चित्
‘giving heed to’ or ‘revenging [guilt, ऋण-]’, see ऋण-.
3. चित् mfn. ifc. ‘id.’, see 2. चित्.
1. 2. 3. चित्. See √ 1. 2. 3. चि.
4. चित् cl. 1. चेतति (impf. अचेतत्, RV. vii, 95, 2; p. चेतत्, RV.) cl. 2. (Ā. Pass. 3. sg. चिते, x, 143, 4; p. f. instr. चितन्त्या, i, 129, 7; Ā. चितान, ix, 101, 11; VS. x, 1) cl. 3. irreg. चिकेतति (RV.; Subj. चिकेतत्, RV.; Impv. 2. sg. चिकिद्धि, RV.; p. चिकितान, RV.; perf. चिकेत, RV. &c.; चिचेत, Vop. viii, 37; 3. du. चेततुर्, AV. iii, 22, 2; Ā. and Pass. चिकिते, RV. &c.; 3. pl. ˚त्रे, RV.; for p. चिकित्वस् See s.v.; Ā. Pass. चिचिते, Bhaṭṭ. ii, 29; aor. अचेतीत्, Vop. viii, 35; Ā. Pass. अचेति and चेति, RV.; for अचैत् See √ 2. चि; fut. 1st चेत्ता, i, 22, 5) to perceive, fix the mind upon, attend to, be attentive, observe, take notice of (acc. or gen.), RV.; SV.; AV.; Bhaṭṭ.; to aim at, intend, design (with dat.), RV. i, 131, 6; x, 38, 3; to be anxious about, care for (acc. or gen.), i, ix f.; to resolve, iii, 53, 24; x, 55, 6; to understand, comprehend, know (perf. often in the sense of pr.), RV.; AV. vii, 2, 1 and 5, 5; P. Ā. to become perceptible, appear, be regarded as, be known, RV.; VS. x, xv : Caus. चेतयति, ˚ते (2. pl. चेतयध्वम् Subj. चेतयत्, Impv. 2. du. चेतयेथाम् impf. अचेतयत्, RV.; 3. pl. चितयन्ते, RV.; p. चितयत्, RV. (eleven times); चेतयत्, x, 110, 8, &c.; Ā. चेतयान See s.v.) to cause to attend, make attentive, remind of i, 131, 2 and iv, 51, 3; to cause to comprehend, instruct, teach, RV.; to observe, perceive, be intent upon, RV.; MBh. xii, 9890; Kathās. xiii, 10; Ā. (once P. MBh. xviii, 74) to form an idea in the mind, be conscious of, understand, comprehend, think, reflect upon, TS. vi; ŚBr.; ChUp. vii, 5, 1; MBh.; BhP. viii, 1, 9; Prab.; P. to have a right notion of, know, MBh. iii, 14877; P. ‘to recover consciousness’, awake, Bhaṭṭ. viii, 123; Ā. to remember, have consciousness of (acc.), Pāṇ. iii, 2, 112, Kāś.; Bādar. ii, 3, 18, Sch.; to appear, be conspicuous, shine, RV.; TS. iii : Desid. चिकित्सति (fr. √ कित्, Pāṇ. iii, 1, 5; Dhātup. xxiii, 24; exceptionally Ā. MBh. xii, 12544; Impv. ˚त्सतु Subj. ˚त्सात् aor. 2. sg. अचिकित्सीस्, AV.; Pass. p. चिकित्स्यमान, Suśr.; Pañcat.) to have in view, aim at, be desirous, AV. v, 11, 1; ix, 2, 3; to care for, be anxious about, vi, x; (Pāṇ. iii, 1, 5; Siddh.) to treat medically, cure, KātyŚr. xxv; MBh. i, xii; Suśr.; Pañcat.; Bhartṛ.; to wish to appear, RV. i, 123, 1: Caus. of Desid. (fut. चिकित्सयिष्यति) to cure, Mālav. iv, 4/5, 6 f. : Intens. चेकिते (fr. √ 2. चि?, or for ˚त्ते, RV. i, 53, 3 and 119, 3; ii, 34, 10; p. चेकितत्, ix, 111, 3; Ā. चेकितान, RV. eight times) to appear, be conspicuous, shine, RV.
5. चित् mfn. ifc. ‘thinking’, see अ-, दुश्-, मनश्-, विपश्-, and हुरश्-चित्
cf. also अप-चित्
चित् f. thought, intellect, spirit, soul, VS. iv, 19; KapS.; Bhartṛ.; BhP.
cf. स- and आ चित्
pure Thought (Brahma cf. RTL. p. 34), Vedāntas.; Prab.
6. चित् ind. only in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित् {c1c} P., {c10c} A. (चेतति, चेतयते, चेतित) 1 To perceive, see, notice, observe; नेषूनचेतन्नस्यंतं Bk. 17. 16; चिचेत रामस्तत्कृच्छ्रं 14. 62; 15. 38; 2. 29. --2 To know, understand, be aware or conscious of; [] परैरध्यारुह्यमाणमात्मानं न चेतयते Dk. 154; कादंबरीरसभरेण समस्त एव मत्तो न किंचिदपि चेतयते जनोयं K. 240. --3 To regain consciousness. --4 To aim at, intend, design (with dat.). --5 To desire or long for. --6 To be anxious about, care for, be intent upon, be engaged in. --7 To resolve upon. --8 To appear, shine. --9 To be regarded as. --10 To make attentive, remind of. --11 To teach, instruct. --12 To form an idea, be conscious of, understand, comprehend, think, reflect upon.
चित् f. [चित्-संपदा˚ भावे क्विप्] 1 Thought, preception. --2 Intelligence, intellect, understanding; Bh. 2. 1; 3. 1. --3 The heart, mind. --4 The soul, spirit, the animating principle of life. --5 Brahman. --Comp. --आत्मन् m. {1} the thinking principle or faculty. {2} pure intelligence, the Supreme Spirit. --आत्मकं consciousness. --आभासः the individual soul (जीव) (which still sticks to worldly defilements). --उल्लासः gladdening the heart or spirit. --घनः the Supreme Spirit or Brahman. --प्रवृत्तिः f. reflection, thinking. --रूप a. {1} consisting of intelligence. {2} wise, intelligent, of a liberal mind. {3} amiable, good-hearted. --(पं) pure intelligence, the Supreme Being. --शक्तिः f. mental power, intellectual capacity. --स्वरूपं the Supreme spirit. --ind. {1} A particle added to किं and its derivatives (such as कद्, कथं, क्व, कदा, कुत्र, कुतः &c.) to impart to them an indefinite sense; कुत्रचित् somewhere; केचित् some &c. {2} The sound चित्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0492-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्, स्त्री, (चित् संज्ञाने + सम्पदादित्वात् भावे क्विप् ।) ज्ञानम् । इत्यमरः । १ । ५ । १ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ७ । २ । “ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः । लीलया चापि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः ॥”)
चित्, व्य, असाकल्यम् । इत्यमरः ॥ यथा । किञ्चित् कश्चित् इत्यादि ॥ (तत्तु प्रत्ययविशेषः । कालाद्य- निर्णये चित्प्रत्ययस्य प्रयोगो दृश्यते । “किमः क्त्यन्ताच्चिच्चनौ ।” इति मुग्धबोधव्याकरणप्रणेता पूज्यपादवोपदेवाचार्य्यः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-447-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चित्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चितःचित् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चित् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | चित् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चितः 📚 ➤ विचार, प्रत्यक्ष ज्ञान
संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चित् 📚चैतन्य । चेतना । ज्ञान । यौ॰—चिदाकाश । चिदानंद । चिन्मय🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चित्
बुद्धि के नाम (१.५.१) — बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें