🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:25:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चिलकी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चिल+कि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चिल

अर्थ: कपडे पहनना

संस्कृत: वसने

अंग्रेज़ी: to dress

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चिल् (तुदादिगण) · अर्थ: कपडे पहनना (वसने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिलतात् / चिलताद् / चिलतुचिलताम्चिलन्तु
मध्यमचिल / चिलतात् / चिलताद्चिलतम्चिलत
उत्तमचिलानिचिलावचिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिलति · लिट्: चिचेल · लुट्: चेलिता · लृट्: चेलिष्यति · लोट्: चिलतात् · लङ्: अचिलत् · विधिलिङ्: चिलेत् · आशीर्लिङ्: चिल्यात् · लुङ्: अचेलीत् · लृङ्: अचेलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चेलन · ण्वुल्: चेलकः · तृच्: चेलिता · ण्यत्: चेल्यः · तव्य: चेलितव्यः · अनीयर्: चेलनीयः · क्त: चिलितः · क्तवतु: चिलितवान् · शतृ: चिलन् · स्य-शतृ: चेलिष्यन् · क्त्वा: चिलित्वा · ल्यप्: प्रचिल्य · तुमुन्: चेलितुम् · णमुल्: चेलम् · घञ्: चेलः · क्तिन्: चिल्ति · क्वसु: चिचिल्वान्

कि

अर्थ: क्या लाभ है ,अनिश्चय अर्थ को प्रकट करना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. का (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्
  3. कि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. कि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कि (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिकिनीकीनि
द्वितीयाकिकिनीकीनि
तृतीयाकिनाकिभ्याम्किभिः
चतुर्थीकिने / कयेकिभ्याम्किभ्यः
पञ्चमीकिनः / केःकिभ्याम्किभ्यः
षष्ठीकिनः / केःकिनोः / क्योःकीनाम्
सप्तमीकिनि / कौकिनोः / क्योःकिषु
सम्बोधनहे कि / हे केहे किनीहे कीनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिल्
चिल्
cil
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल् cl. 6. ˚लति, to put on clothes, Dhātup. xxviii, 63 (cf. चेल.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल् {c6c} P. (चिलति) To put on clothes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चिलचिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
किकि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: का (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच् | कि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चिल 📚 ➤ कपडे पहनना
संस्कृत: वसने

कि 📚 ➤ क्या लाभ है ,अनिश्चय अर्थ को प्रकट करना

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिल् 📚cl. 6. ˚लति, to put on clothes, Dhātup. xxviii, 63 (cf. चेल.)🔵🟣
कि 📚किस प्रकार? कैसे?🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
चिलकीकि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें