🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:54:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चिल्लः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चिल्लः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चिल्लः

अर्थ: ढिलाई करना

संस्कृत: शैथिल्ये भावकरणे च

अंग्रेज़ी: to loosen, to express, to speak out

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिल्ल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. चिल्ल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चिल्ल् (भ्वादिगण) · अर्थ: ढिलाई करना (शैथिल्ये भावकरणे च)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअचिल्लत् / अचिल्लद्अचिल्लताम्अचिल्लन्
मध्यमअचिल्लःअचिल्लतम्अचिल्लत
उत्तमअचिल्लम्अचिल्लावअचिल्लाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिल्लति · लिट्: चिचिल्ल · लुट्: चिल्लिता · लृट्: चिल्लिष्यति · लोट्: चिल्लतात् · लङ्: अचिल्लत् · विधिलिङ्: चिल्लेत् · आशीर्लिङ्: चिल्ल्यात् · लुङ्: अचिल्लीत् · लृङ्: अचिल्लिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चिल्लन · ण्वुल्: चिल्लकः · तृच्: चिल्लिता · ण्यत्: चिल्ल्यः · तव्य: चिल्लितव्यः · अनीयर्: चिल्लनीयः · क्त: चिल्लितः · क्तवतु: चिल्लितवान् · शतृ: चिल्लन् · स्य-शतृ: चिल्लिष्यन् · क्त्वा: चिल्लित्वा · ल्यप्: प्रचिल्ल्य · तुमुन्: चिल्लितुम् · णमुल्: चिल्लम् · घञ्: चिल्लः · क्तिन्: चिल्ल्ति · क्वसु: चिचिल्ल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिल्ल्
चिल्ल्
cill
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
कीचड़ भरी (चिपचिपी) आँखों वाला (2.6.60) चुल्ल · पिल्ल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्ल् cl. 1. to become loose, Dhātup.; to exhibit a भाव, or हाव (derived fr. चिल्ल), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्ल् {c1c} P. (चिल्लति, चिल्लित) 1 To become loose, be slack or flaccid. --2 To act wantonly, sport.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चिल्लःचिल्ल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: चिल्ल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चिल्लः 📚 ➤ ढिलाई करना
संस्कृत: शैथिल्ये भावकरणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिल्ल् 📚cl. 1. to become loose, Dhātup.; to exhibit a भाव, or हाव (derived fr.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬