🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:31:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चिल्ला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चिल्लाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चिल्लाः

अर्थ: अच् चील

संस्कृत: चिल्लः · पर्याय: आतायिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिल्ल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. चिल्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. चिल्ल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. चिल्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. चिल्ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. चिल्ला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चिल्ल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचिल्लःचिल्लौचिल्लाः
द्वितीयाचिल्लम्चिल्लौचिल्लान्
तृतीयाचिल्लेनचिल्लाभ्याम्चिल्लैः
चतुर्थीचिल्लायचिल्लाभ्याम्चिल्लेभ्यः
पञ्चमीचिल्लात् / चिल्लाद्चिल्लाभ्याम्चिल्लेभ्यः
षष्ठीचिल्लस्यचिल्लयोःचिल्लानाम्
सप्तमीचिल्लेचिल्लयोःचिल्लेषु
सम्बोधनहे चिल्लहे चिल्लौहे चिल्लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिल्ल
चिल्ल
cilla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कीचड़ भरी (चिपचिपी) आँखों वाला (2.6.60) चुल्ल · पिल्ल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिल्ल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ चिल्ला]
१. चील ।
२. दुखती हुई आँख [को॰] ।
चिल्ल २ वि॰ दुखती आँखवाला । कीचड़ भरी आँखवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्ल mfn. blear-eyed (cf. चुल्ल, पिल्ल), Pāṇ. v, 2, 33, Vārtt. 2
चिल्ल m. n. a bleared or sore eye, L.
चिल्ल m. the Bengal kite, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिल्ल a. [चिल्ल्-अच्] Blear-eyed. --ल्लः 1 A bleared or sored eye. --2 The (Bengal) kite; चिल्ला also in this sense; बंधनभ्रष्टो गृहकपोतश्चिल्लाया मुखे पतितः M. 4; cf. English “From the frying-pan into the fire”. --Comp. --आभः a petty thief, a pickpocket.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिल्ल शैथिल्ये भावकृतौ च भ्वा० पर० अक० सेट् । चिल्लति अचिल्लोत् । चिचिल्ल ।
चिल्ल पु० चिल्ल--अच । १ पक्षिभेदे (चिल) अमरः । क्लिन्न + पृषो० । २ क्लिन्ने त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2953,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिल्ल, शैथिल्ये । हावकृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) ह्रस्वी लद्वयान्तः । चिल्लति चेचिल्ल्यते । इति दुर्गादास ॥
चिल्लः, पुं, (चिल्लति हावभावेन उड्डीयते इति । चिल्ल + अच् ।) पक्षिविशेषः । चिल् इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । आतायी २ । इत्यमरः । २ । ५ । २१ ॥ शकुनिः ३ आतापी ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ खभ्रान्तिः ५ कण्ठनीडकः चिर म्भणः ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, विष्णु- धर्म्मोत्तरे । [] “गृध्रः कङ्कः कपोतश्च उलूकः श्येन एव च । चिल्लश्च चर्म्मचिल्लश्च भासः पाण्डर एव च ॥” क्लिन्ने चक्षुषी अस्य । “क्लिन्नस्य चिल्पिल् लश्चास्य चक्षुषी ।” ५ । २ । ३३ । इत्यस्य वार्त्तिं इति चिलादेशो लप्रत्ययश्च ।) क्लिन्नचक्षुः । क्लिन्ननेत्रयुक्ते त्रि । इति मेदिनी । ले, १६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-453-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चिल्लाःचिल्ल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चिल्ल् + अच्)
अन्य सम्भावना: चिल्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | चिल्ल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चिल्लाः 📚 ➤ अच् चील
संस्कृत: चिल्लः · पर्याय: आतायिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिल्ल 📚चील🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चिल्ल
चील (२.५.२४) — आतायी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चिल्लाः: चिल्ल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें