🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:25:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चूर्णी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चूर्णी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चूर्णी

अर्थ: पीसा हुआ, चूरा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चूर्णि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. चूर्णि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. चूर्णिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. चूर्णि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चूर्णि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचूर्णिःचूर्णीचूर्णयः
द्वितीयाचूर्णिम्चूर्णीचूर्णीन्
तृतीयाचूर्णिनाचूर्णिभ्याम्चूर्णिभिः
चतुर्थीचूर्णयेचूर्णिभ्याम्चूर्णिभ्यः
पञ्चमीचूर्णेःचूर्णिभ्याम्चूर्णिभ्यः
षष्ठीचूर्णेःचूर्ण्योःचूर्णीनाम्
सप्तमीचूर्णौचूर्ण्योःचूर्णिषु
सम्बोधनहे चूर्णेहे चूर्णीहे चूर्णयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चूर्णि
चूर्णि
cūrṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूर्णि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] कीड़ा । कपर्दक । यौ॰— चूर्णिदासी = चक्की पीसनेवाली । पिसनहारी ।
२. चूर्णन । चूर्ण करना या बनाना (को॰) ।
३. एक सौ कोड़ियों का समूह (को॰) ।
४. कार्षापण नामक प्राचीन सिक्का (को॰) ।
५. पाणिनि कृत अष्टाध्यायी के सूत्रों पर पतंजलि मुनिप्रणीत महाभाष्य (को॰) । यौ॰— चूर्णिकृत् = महाभाष्यकार पतंजलि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्णि, ˚णी, f. the shell Cypraea moneta (one Kaparda), L., Sch.; 100 Kapardas, Uṇ. iv, 52, Sch.; ‘noticing every minute point of difficulty’, N. of Pat.'s Comm. (Mahā-bhāṣya), L., Sch.; of the Old Prākṛt commentaries on Jain texts; selection of an unanswerable argument, W.; cf. एक-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूर्णिः --र्णी f. 1 Pounding, powder. --2 A sum of hundred cowries. --3 N. of Patañjali's Mahābhāṣya on the Sūtras of Pāṇini. --4 A selection of an unanswerable argument. --Comp. --कृत् m. {1} an epithet of Patañjali. {2} an annotator, commentator.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0497-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्णि(णी)[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] स्त्री अशेषविदुषां तर्कं चूर्णयति चूर्ण--इन् । पतञ्जलिकृते महाभाष्ये “चूर्णिभागुरिवाभटाः” व्या० का० । २ कपर्दकशते सि० कौ० ३ कार्षापणे पुराण परिमितकर्पदके “अशीत्युत्तरपरिमितधेनुशतं देयं तदशक्तौ चत्वारिंशत्पुराणोत्तरचूर्णीशतपञ्चकम्” प्रा० वि० । भावे इन् । ४ चूर्णने स्त्री वा ङीप् । [1] Correction submitted by SergeA on 20170901. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/alternateheadwords/issues/23.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2961,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर्णिः, स्त्री, (चूर्णयति खण्डयति अशेषपण्डि- तानां तर्कमिति । चूर्ण + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणां । ४ । ११७ । इति इन् । यद्धा, “घृणि- पृश्निपार्ष्णीति ।” उणां । ४ । ५२ । इति इः ।) पातञ्जलव्याकरणम् । महाभाष्यम् । कपर्द्दकः । इति लिङ्गादिसंग्रहटीकायां भरतः ॥ शत- संख्यककपर्द्दकाः । इति सिद्धान्तकौमुद्या- मुणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-458-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चूर्णीचूर्णि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: चूर्णि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | चूर्णिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चूर्णी 📚 ➤ पीसा हुआ, चूरा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चूर्णि 📚कीड़ा । कपर्दक । यौ॰— चूर्णिदासी = चक्की पीसनेवाली । पिसनहारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें