🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:26:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चेतता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चेतता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चेतता

अर्थ: अच्छी तरह विचार करना, चिंतन करना, होश में आना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: संज्ञाने

अंग्रेज़ी: to perceive,to think,to recover consciousness,to observe, to see,to regain consciousness

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चेतता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक)
  2. चेतता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक)
  3. चेतता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक)
  4. चेतत् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + शतृ
  5. चेतत् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + शतृ
  6. चेतता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक)
  7. चेतता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक)
  8. चेतता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चेतता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचेतताचेततेचेतताः
द्वितीयाचेतताम्चेततेचेतताः
तृतीयाचेततयाचेतताभ्याम्चेतताभिः
चतुर्थीचेततायैचेतताभ्याम्चेतताभ्यः
पञ्चमीचेततायाःचेतताभ्याम्चेतताभ्यः
षष्ठीचेततायाःचेततयोःचेततानाम्
सप्तमीचेततायाम्चेततयोःचेततासु
सम्बोधनहे चेततेहे चेततेहे चेतताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चित् (भ्वादिगण) · अर्थ: अच्छी तरह विचार करना, चिंतन करना, होश में आना (संज्ञाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचेततिचेततःचेतन्ति
मध्यमचेतसिचेतथःचेतथ
उत्तमचेतामिचेतावःचेतामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चेतति · लिट्: चिचेत · लुट्: चेतिता · लृट्: चेतिष्यति · लोट्: चेततात् · लङ्: अचेतत् · विधिलिङ्: चेतेत् · आशीर्लिङ्: चित्यात् · लुङ्: अचेतीत् · लृङ्: अचेतिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चेतन · ण्वुल्: चेतकः · तृच्: चेतिता · ण्यत्: चेत्यः · तव्य: चेतितव्यः · अनीयर्: चेतनीयः · क्त: चित्तः · क्तवतु: चित्तवान् · शतृ: चेतन् · स्य-शतृ: चेतिष्यन् · क्त्वा: चितित्वा · ल्यप्: प्रचित्य · तुमुन्: चेतितुम् · णमुल्: चेतम् · घञ्: चेतः · क्तिन्: चित्ति · क्वसु: चिचित्वान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चेतताचेतता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक) 📚
अन्य सम्भावना: चेतता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक) | चेतता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् · तद्धित: चेत + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चेतता 📚 ➤ अच्छी तरह विचार करना, चिंतन करना, होश में आना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: संज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चेतता 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चेतता: चित् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • चेतता: चेत + तल् (भाववाचक) (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें