🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:41:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चेताय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चेताय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चेताय

अर्थ: अच्छी तरह विचार करना, चिंतन करना, होश में आना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: संज्ञाने

अंग्रेज़ी: to perceive,to think,to recover consciousness,to observe, to see,to regain consciousness

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चेत (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ्
  2. चेत (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चेत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचेतःचेतौचेताः
द्वितीयाचेतम्चेतौचेतान्
तृतीयाचेतेनचेताभ्याम्चेतैः
चतुर्थीचेतायचेताभ्याम्चेतेभ्यः
पञ्चमीचेतात् / चेताद्चेताभ्याम्चेतेभ्यः
षष्ठीचेतस्यचेतयोःचेतानाम्
सप्तमीचेतेचेतयोःचेतेषु
सम्बोधनहे चेतहे चेतौहे चेताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चित् (भ्वादिगण) · अर्थ: अच्छी तरह विचार करना, चिंतन करना, होश में आना (संज्ञाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचेततिचेततःचेतन्ति
मध्यमचेतसिचेतथःचेतथ
उत्तमचेतामिचेतावःचेतामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चेतति · लिट्: चिचेत · लुट्: चेतिता · लृट्: चेतिष्यति · लोट्: चेततात् · लङ्: अचेतत् · विधिलिङ्: चेतेत् · आशीर्लिङ्: चित्यात् · लुङ्: अचेतीत् · लृङ्: अचेतिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चेतन · ण्वुल्: चेतकः · तृच्: चेतिता · ण्यत्: चेत्यः · तव्य: चेतितव्यः · अनीयर्: चेतनीयः · क्त: चित्तः · क्तवतु: चित्तवान् · शतृ: चेतन् · स्य-शतृ: चेतिष्यन् · क्त्वा: चितित्वा · ल्यप्: प्रचित्य · तुमुन्: चेतितुम् · णमुल्: चेतम् · घञ्: चेतः · क्तिन्: चित्ति · क्वसु: चिचित्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चेत
चेत
ceta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेत संज्ञा पुं॰ [सं॰ चेतस्]
१. चित्त की वृत्ति । चेतना । संज्ञा । होश ।
२. ज्ञान । बोध । उ॰— मूरख हृदय न चेत, जो गुरु मिलहिं विरंचि सम ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. सावधानी । चौकसी ।
४. खयाल । स्मरण । सुध । क्रि॰ प्र॰ — करना । — कराना । — दिलाना ।— घराना । — रखाना ।— पड़ना । होना ।
५. चित्त । मन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतः in comp. = ˚तस्.
चेतः &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतः, [स्] क्ली, (चेतत्यनेन इति । चित् + करणेऽसुन् ।) चित्तम् । इत्यमरः । १ । ४ । ३१ ॥ (यथा, पञ्चदश्याम् । १ । ५४ । “ताभ्यां निर्व्विचिकित्सेऽर्थे चेतसः स्थापितस्य यत् । एकतानत्वमेतद्धि निदिध्यासनमुच्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चेत" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चेतायचेत (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: चेत (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चित् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चेताय 📚 ➤ अच्छी तरह विचार करना, चिंतन करना, होश में आना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: संज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चेत 📚चित्त की वृत्ति । चेतना । संज्ञा । होश🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चेताय: चित् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें