🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:18:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चोदकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चोदकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चोदकः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: impelling, MBh. xiii, 71

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चोदक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चोदक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचोदकःचोदकौचोदकाः
द्वितीयाचोदकम्चोदकौचोदकान्
तृतीयाचोदकेनचोदकाभ्याम्चोदकैः
चतुर्थीचोदकायचोदकाभ्याम्चोदकेभ्यः
पञ्चमीचोदकात् / चोदकाद्चोदकाभ्याम्चोदकेभ्यः
षष्ठीचोदकस्यचोदकयोःचोदकानाम्
सप्तमीचोदकेचोदकयोःचोदकेषु
सम्बोधनहे चोदकहे चोदकौहे चोदकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चोदक
चोदक
codaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चोदक १ वि॰ [सं॰] चोदना करनेवाला । प्रेरणा करनेवाला । कोई काम करने के लिये उकसानेवाला ।
चोदक ३ संज्ञा पुं॰ । कार्य में प्रवृत्त करानेवाला विधि वाक्य (को॰) । यौ॰—चोदकवाक्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चोदक mfn. impelling, MBh. xiii, 71
चोदक m. direction, invitation, KātyŚr. i, 10; Nyāyam. x
(in Gr.) = परि-ग्रह, q.v., RPrāt. x, 10
xi, 14
asker, objectioner, pupil, Jain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (400,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चोदक a. [चुद् ण्वुल्] Driving, urging. --कः 1 Directing, invitation. --2 (in gram.) परिग्रह q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0496-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चोदक पु० चुद--ण्वुल् । १ प्रवर्त्तके विधिवाक्ये “वर्त्त- मानोपदेशाच्चोदनाशब्दात्श्रुत्यर्थाभावात्तवैचेति वचनान्नि- र्देशात् कर्मचोदकः” कात्या० श्रौ० १ । १० । १ “अग्नी- दग्नीनित्यादिः कर्मचोदकः कर्मविधायकः विधिवाक्यमि- त्यर्थः न तु मन्त्रः । कुतः वर्त्तमानोपदेशात् एवमादयो वर्त्तमानमर्थमनुष्ठेयत्वेन यत उपदिशन्ति अग्निविहरणं कर्त्तव्यं स्तरणं च कर्त्तव्यमित्येवमुपदिश्यते किं च चोदनाशब्दात् अपि च एषु प्रेषेषु चोदनाशब्दो विधिशब्दोऽस्ति विधौ हि लोट् स्मर्यते । लोट् चेति” पा० । लोटो मध्यमपुरुषवचनानि चैतानि विहर म्पृणीहि आसादयेत्यादीनि तस्मादपि कर्मचोदका एते” कर्कः २ प्रेरकमात्रे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2968,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चोदकःचोदक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चुद् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चोदकः 📚 ➤ चोदना करनेवाला । प्रेरणा करनेवाला । कोई काम करने के लिये उकसानेवाला उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): impelling, MBh. xiii, 71

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चोदक 📚चोदना करनेवाला । प्रेरणा करनेवाला । कोई काम करने के लिये उकसानेवाला🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चोदकः: चुद् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें