🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:28:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चोभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

च+उभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

च

अर्थ: और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

उभ

अर्थ: भरना, पूर्ण करना

संस्कृत: पूरणे

अंग्रेज़ी: to fill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उभ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — उभ् (तुदादिगण) · अर्थ: भरना, पूर्ण करना (पूरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउभतात् / उभताद् / उभतुउभताम्उभन्तु
मध्यमउभ / उभतात् / उभताद्उभतम्उभत
उत्तमउभानिउभावउभाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: उभति · लिट्: उवोभ · लुट्: ओभिता · लृट्: ओभिष्यति · लोट्: उभतात् · लङ्: औभत् · विधिलिङ्: उभेत् · आशीर्लिङ्: उभ्यात् · लुङ्: औभीत् · लृङ्: औभिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ओभन · ण्वुल्: ओभकः · तृच्: ओभिता · ण्यत्: ओभ्यः · तव्य: ओभितव्यः · अनीयर्: ओभनीयः · क्त: उभितः · क्तवतु: उभितवान् · शतृ: उभन् · स्य-शतृ: ओभिष्यन् · क्त्वा: ओभित्वा · ल्यप्: प्रोभ्य · तुमुन्: ओभितुम् · णमुल्: ओभम् · घञ्: ओभः · क्तिन्: उब्धि · क्वसु: ऊभिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — च
च
ca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
च संस्कृत या हिंदी वर्णमाला का २२ वाँ अक्षर और छठा व्यंजन जिसका उच्चारण स्थान तालु है । यह स्पर्श वर्ण है और इसके उच्चारण में श्वास, विवार, घोष और अल्पप्राण प्रयत्न लगते हैं ।
च १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कच्छप । कछुआ ।
२. चंद्रमा ।
३. चोर ।
४. दुर्जन ।
५. शिव (को॰) ।
६. चर्वण । भक्षण (को॰) ।
च २ वि॰
१. निर्बींज ।
२. बुरा । अधम ।
३. शुद्ध [को॰] ।
च ३ अव्य॰ [सं॰] और [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. च the 20th letter of the alphabet, 1st of the 2nd (or palatal) class of consonants, having the sound of ch in church.
2. च ind. and, both, also, moreover, as well as (= τε, Lat. que, placed like these particles as an enclitic after the word which it connects with what precedes; when used with a personal pronoun this must appear in its fuller accented form (e.g. तव च मम च [not ते च मे च], ‘both of thee and me’), when used after verbs the first of them is accented, Pāṇ. viii, 1, 58 f.; it connects whole sentences as well as parts of sentences; in RV. the double च occurs more frequently than the single (e.g. अहं च त्वं च, ‘I and thou’, viii, 62, 11); the double च may also be used somewhat redundantly in class. Sanskṛt (e.g. क्व हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क्व च वज्र-साराः शरास् ते, ‘where is the frail existence, of fawns and where are thy adamantine arrows?’, Śak. i, 10); in later literature, however, the first च is more usually omitted (e.g. अहं त्वं च), and when more than two things are enumerated only one च is often found (e.g. तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया, ‘in glory, in fame, in beauty, and in high position’, Nal. xii, 6); elsewhere, when more than two things are enumerated, च is placed after some and omitted after others (e.g. ऋण-दाता च वैद्यश् च श्रोत्रियो नदी, ‘the payer of a debt and a physician [and] a Brāhman [and] a river’, Hit. i, 4, 55); in Ved. and even in class. Sanskṛt [Mn. iii, 20; ix, 322; Hit.], when the double च would generally be used, the second may occasionally be omitted (e.g. इन्द्रश् च सोम, ‘both Indra [and thou] Soma’, RV. vii, 104, 25; दुर्भेद्यश् चाशुसंधेयः, ‘both difficult to be divided [and] quickly united’, Hit. i); with lexicographers च may imply a reference to certain other words which are not expressed (e.g. कमण्डलौ च करकः, ‘the word करक has the meaning ‘pitcher’ and other meanings’); sometimes च is = एव, even, indeed, certainly, just (e.g. सु-चिन्तितं चौषधं न नाम-मात्रेण करोत्य् अरोगम्, ‘even a well-devised remedy does not cure a disease by its mere name’, Hit.; यावन्त एव ते तावांश्च सः, ‘as great as they [were] just so great was he’, Ragh. xii, 45); occasionally च is disjunctive, ‘but’, ‘on the contrary’, ‘on the other hand’, ‘yet’, ‘nevertheless’ (वरम् आद्यौ न चान्तिमः, ‘better the two first but not the last’, Hit. ; शान्तम् इदम् आश्रम-पदं स्फुरति च बाहुः, ‘this hermitage is tranquil yet my arm throbs’, Śak. i, 15); च-च, though — yet, Vikr. ii, 9; च-न च, though — yet not, Pat.; च — न तु (v.l. ननु) id., Mālav. iv, 8; न च — च, though not — yet, Pat.; च may be used for वा, ‘either’, ‘or’ (e.g. इह चामुत्र वा, ‘either here or hereafter’, Mn. xii, 89; स्त्री वा पुमान् वा यच् चान्यत् सत्त्वम्, ‘either a woman or a man or any other being’, R.), and when a neg. particle is joined with च the two may then be translated by ‘neither’, ‘nor’; occasionally one च or one न is omitted (e.g. न च परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम्, ‘I am able neither to enjoy nor to abandon’, Śak. v, 18; न पूर्वाह्णे न च पराह्णे, ‘neither in the forenoon nor in the afternoon’); च-च may express immediate connection between two acts or their simultaneous occurrence (e.g. मम च मुक्तं तमसा मनो मनसिजेन धनुषि शरश् च निवेशितः, ‘no sooner is my mind freed from darkness than a shaft is fixed on his bow by the heart-born god’, vi, 8); च is sometimes = चेद्, ‘if’ (cf. Pāṇ. viii, 1, 30; the verb is accented), RV.; AV.; MBh.; Vikr. ii, 20; Bhartṛ. ii, 45; च may be used as an expletive (e.g. अन्यैश् च क्रतुभिश् च, ‘and with other sacrifices’); च is often joined to an adv. like एव, अपि, तथा, तथैव, &c., either with or without a neg. particle (e.g. वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः, ‘one ought not to serve either an enemy or the ally of an enemy’, Mn. iv, 133); (see एव, अपि, &c.) For the meaning of च after an interrogative See 2. क, 2. कथा, किम्, क्व);
च [cf. τε, Lat. que, pe (in nempe &c.); Goth. uh; Zd. ca; Old Pers. cā.]
3. च mfn. pure, L.
moving to and fro, L.
mischievous, L.
seedless, L.
च m. a thief, L.
the moon, L.
a tortoise, L.
Śiva, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
च a. 1 Seedless. --2 Bad, vile. --चः 1 An epithet of Śiva. --2 Chewing, eating. --3 The moon. --4 A tortoise. --5 A thief. --ind. A particle expressing 1 Copulation (and, also as well as, moreover) used to join words or assertions together; (in this sense it is used with each [] of the words or assertions which it joins together; or it is used after the last of the words or assertions so joined, but it never stands first in a sentence): मनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च Māl. 1. 31; तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननंदतुः R. 1. 57; Ms. 1. 64; 3. 5; [] कुलेन कांत्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानैः R. 6. 79; Ms. 1. 105; 3. 116. --2 Disjunction (but, still, yet); शांतमिदमाश्रमपदं रफुरति च बाहुः Ś. 1. 16. --3 Certainty, determination, (indeed, certainly, exactly, quite, having the force of एव); अतीतः पंथानं तव च महिमा वाङ्मनसयोः G. M.; [] ते तु यावंत एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः R. 12. 45. --4 Condition (if = चेत्); जीवितुं चेच्छसे (= इच्छसे चेद्) मूढ हेतुं मे गदतः शृणु Mb.; लोभश्चास्ति (अस्ति चेद्) गुणेन किं Bh. 2. 45 v. l. --5 It is often used expletively (पादपूरणार्थे); भीमः पार्थस्तथैव च G. M. (Lexicographers give, besides the above, the following senses of च which are included in the general idea of copulation; 1 अन्वाचय joining a subordinate fact with a principal one; भो भिक्षामट गां चानय; see अन्वाचय. --2 समाहार collective combination; as पाणी च पादौ च पाणिपादं. --2 इतंरतरयोग or mutual connection; as प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च प्लक्षन्यग्रोधौ. --4 समुच्चय aggregation; as पचति च पठति च). च is frequently repeated with two assertions (1) in the sense of ‘on the one hand-on the other hand’, ‘though-yet’, to denote antithesis; न सुलभा सकलेंदुमुखी च सा किमपि चेदमनंगविचेष्टितं V. 2. 9; 4. 3; R. 16. 7; or (2) to express simultaneous or undelayed occurrence of two events (no sooner than, as soon as); ते च प्रापुरुदन्वंतं बुबुधे चादिपूरुषः R. 10. 6; 3. 40; 11. 50, 81; Ku. 3. 58, 66; Ś. 6. 7; Māl. 9. 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0479-2b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
च, चकारः । स तु व्यञ्जनषष्ठवर्णः । (द्वितीयवर्ग- स्याद्यवर्णश्च ।) अस्योच्चारणस्थानं तालु । इति व्याकरणम् ॥ (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । “इचु- यशानां तालु ।” इति । तथा च शिक्षायाम् । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥”) वङ्गाक्षरैरस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “चवर्णं शृणु सुश्रोणि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् । कुण्डलीसहितं देवि ! स्वयं परमकुण्डली ॥ सततं कुण्डलीयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा ॥ त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं प्रिये ! ॥” अपि च । “वार्त्ताकुवर्त्तुलाकार ऊर्द्ध्वाधः क्रमतो गतः । रेस्वात्रयेषु चन्द्राग्निसूर्य्यास्तिष्ठन्ति नित्यशः । शक्तिर्मात्रा तु विज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥” तस्य ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे “तुषारकुन्दपुष्पाभां नानालङ्कारभूषिताम् । सदा षोडशवर्षीयां वराभयकरां पराम् ॥ शुक्लवस्त्रावृतकटिं शुक्लवस्त्रोत्तरीयिणीम् । वरदां शोभनां रम्यामष्टबाहुसमन्विताम् ॥ एवं ध्यात्वा चकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तस्य नामानि यथा, नानातन्त्रेषु । “चः पुष्करो हली वाणी चात्मशक्तिः सुदर्शनः । चर्म्ममुण्डधरो भूत्वा महिषाचारसम्बिनी ॥ एकरूपो रुचिः कूर्म्मश्चासुण्डा दीर्घबालुकः । वामवाहुर्म्मूलमाया चतुर्मूर्त्तिस्वरूपिणी ॥ दयितश्च द्विनेत्रश्च लक्ष्मीस्त्रितयलोचनः । चन्दनं चन्द्रमा दैवश्चेतनो वृश्चिको बुधः ॥ देवी केटमुखेच्छात्मा कौमारी पूर्व्वफाल्गुनी । अनङ्गमेखला वायुर्म्मेदिनी च मूलावती ॥” (मातृकान्यासे वामबाहुमूले एवास्य न्यस्यता ॥)
च, व्य (चणति चिनोतीति वा । चण शब्दे चिञ्न चित्यां वा + “अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ । १०१ । इति ड ।) अन्वाचयः । यत्र एकस्य प्राधान्येनापरस्य गौण्येनाख्यानं सोऽन्वाचयः । यथा । भो वटो ! भिक्षामट गाञ्चानय । भिक्षा- मटनमत्र प्रधानं तत् कुर्व्वाणो यदि गां पश्यसि तदा तामप्यानयेति नो चेत् भिक्षामेवाटेति । समाहारस्तिरोहितावयवभेदः इतरेतर उद्रिक्ता- वयवभेदः । अतएव चार्थे द्बन्द्ब इति सूत्रं विधाय चार्थोऽत्र समाहार इतरेतरश्चेति व्याख्याय समाहारे अनभिव्यक्तावयवत्वात् एकवचनम् । इतरेतरयोगे संहन्यमानप्रधानत्वात् द्बिबहु- वचनम् । यथा । “पाणिपादं अश्वबलीवर्द्दं ब्रह्म- क्षत्त्रियविट्शूद्राः । प्लक्षन्यग्रोधाविति परैरुक्तम् । समुच्चितिः समुच्चयः प्राधान्येन क्वचित् क्रिया- विषयेऽनेकस्य चीयमानता । यथा । धवांश्च खदिरांश्च छिन्धि । इति भरतः ॥ समाहारः । अन्योन्यार्थः । समुच्चयः । (यथा, मनुः । १२ । ८९ । “इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म्म कीर्त्त्यते ॥”) [] पक्षान्तरम् । (यथा, हितोपदेशे । “मूर्खोऽपि शोभते तावत् सभायां वस्त्रवेष्टितः । तावच्च शोभते मूर्खो यावत् किञ्चिन् न भाषते ॥” तथा च शकुन्तलायां १ मे अङ्के । “शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य । अथवा भवितव्यानां द्बाराणि भवन्ति सर्व्वत्र ॥”) पादपूरणम् । (यथा, रामायणे । १ । २० । १९ । “तेन सञ्चोदितौ तौ तु राक्षसौ च महाबलौ । मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥”) अवधारणम् । इति मेदिनी । चे । १२ ॥ हेतुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
चः, पुं, (चणति शब्दायते इति । चण शब्दे + “अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ । १०१ । इति डः ।) चण्डेशः । (चिनोति स्वाङ्गानि सङ्कोचय- तीति । चि + डः ।) कच्छपः । (चीयते उप- चीयते क्रमशः कलाभिः प्रतिपदादिमारभ्ये- त्यर्थः ।) चन्द्रः । (चिनोति सञ्चिनोति पर- धनानि इति ।) चौरः । इति मेदिनी ॥ चे । १ ॥ निर्ब्बीजे दुर्जने च त्रि । इति शब्दरत्ना- वली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-409-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चअव्ययम् 📚
उभउभ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

च 📚 ➤ और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त

उभ 📚 ➤ भरना, पूर्ण करना
संस्कृत: पूरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उभ् 📚cl. 9. P. उभ्नाति (impf. 2. sg. उभ्नास्) to hurt, kill, RV. i, 63, 4 …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
चोभच + उभगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें