🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:54:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

छुरहरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

छुर+हरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छुर

अर्थ: कतरना, तोडना

संस्कृत: छेदने

अंग्रेज़ी: to cut,to engrave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — छुर् (तुदादिगण) · अर्थ: कतरना, तोडना (छेदने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमछुरतात् / छुरताद् / छुरतुछुरताम्छुरन्तु
मध्यमछुर / छुरतात् / छुरताद्छुरतम्छुरत
उत्तमछुराणिछुरावछुराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: छुरति · लिट्: चुच्छोर · लुट्: छुरिता · लृट्: छुरिष्यति · लोट्: छुरतात् · लङ्: अच्छुरत् · विधिलिङ्: छुरेत् · आशीर्लिङ्: छुर्यात् · लुङ्: अच्छुरीत् · लृङ्: अच्छुरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: छुरण · ण्वुल्: छोरकः · तृच्: छुरिता · ण्यत्: छोर्यः · तव्य: छुरितव्यः · अनीयर्: छुरणीयः · क्त: छुरितः · क्तवतु: छुरितवान् · शतृ: छुरन् · स्य-शतृ: छुरिष्यन् · क्त्वा: छुरित्वा · ल्यप्: प्रच्छूर्य · तुमुन्: छुरितुम् · णमुल्: छोरम् · घञ्: छोरः · क्तिन्: छुर्ति · क्वसु: चुच्छूर्वान्

हरी

अर्थ: हरा, हरा-पीला

संस्कृत: सर्पः, सिंहः, विष्णुः, सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, यमः, इन्द्रः, किरणः, अश्वः, शुकः, वानरः, मण्डूकः, कपिलवर्णः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

व्युत्पत्ति: हृ + इन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  2. हरि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. हरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. हरि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. हरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  6. हरि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  7. हरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरिःहरीहरयः
द्वितीयाहरिम्हरीहरीन्
तृतीयाहरिणाहरिभ्याम्हरिभिः
चतुर्थीहरयेहरिभ्याम्हरिभ्यः
पञ्चमीहरेःहरिभ्याम्हरिभ्यः
षष्ठीहरेःहर्योःहरीणाम्
सप्तमीहरौहर्योःहरिषु
सम्बोधनहे हरेहे हरीहे हरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छुर्
छुर्
chur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छुर् cl. 6. ˚रति (cf. Pāṇ. viii, 2, 79) to cut off, cut, incise, etch, Dhātup. xxviii, 79 : Caus. छुरयति ; to strew or sprinkle with (instr.), Kād. v, 221; Mālatīm. ix, 30; Kathās. xxiv, 1: Caus. छोर्˚, to abandon, throw away, Lalit. xv, 447; Divyāv.; Kāraṇḍ. xi, 100.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छुर् {vI.v} {c1c} P. (छोरति, छुरित) 1 To cut, divide. --2 To engrave. {vII.v} {c6c} P. ( छुरति, छुरित) 1 To cover, smear, daub, inlay, coat, envelop. --2 To intermix. --Caus. (छोरयति, छुरयति) 1 To inlay, set with mosaic ornaments. --2 To overspread. --3 To besmear; Māl. 9. 30.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0502-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
छुरछुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
हरीहरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: हरि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | हरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

छुर 📚 ➤ कतरना, तोडना
संस्कृत: छेदने

हरी 📚 ➤ हरा, हरा-पीला
संस्कृत: सर्पः, सिंहः, विष्णुः, सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, यमः, इन्द्रः, किरणः, अश्वः, शुकः, वानरः, मण्डूकः, कपिलवर्णः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भु…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
छुर् 📚cl. 6. ˚रति (cf. Pāṇ. viii, 2, 79) to cut off, cut, incise, etch, Dhāt…🔵🟣
हरि 📚जू इते दिन कहाँ लगाए । तबाहिँ अवधि मैं कहत न समुझी गनत अचानक आए ।—सूर॰…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हरि
साँप के और नाम (१.८.९) — लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, भोगधर
सिंह के नाम (२.५.१) — सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬