🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:56:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जग्धः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जग्धः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जग्धः

अर्थ: जग्धादेशः खाया हुआ

संस्कृत: भक्षणे · पर्याय: भक्षित, चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित

अंग्रेज़ी: to eat, to binge

व्युत्पत्ति: अद् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जग्ध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अद् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जग्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजग्धःजग्धौजग्धाः
द्वितीयाजग्धम्जग्धौजग्धान्
तृतीयाजग्धेनजग्धाभ्याम्जग्धैः
चतुर्थीजग्धायजग्धाभ्याम्जग्धेभ्यः
पञ्चमीजग्धात् / जग्धाद्जग्धाभ्याम्जग्धेभ्यः
षष्ठीजग्धस्यजग्धयोःजग्धानाम्
सप्तमीजग्धेजग्धयोःजग्धेषु
सम्बोधनहे जग्धहे जग्धौहे जग्धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अद् (अदादिगण) · अर्थ: खाना (भक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअत्तिअत्तःअदन्ति
मध्यमअत्सिअत्थःअत्थ
उत्तमअद्मिअद्वःअद्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अत्ति · लिट्: आद · लुट्: अत्ता · लृट्: अत्स्यति · लोट्: अत्तात् · लङ्: आदत् · विधिलिङ्: अद्यात् · आशीर्लिङ्: अद्यात् · लुङ्: अघसत् · लृङ्: आत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अदन · ण्वुल्: आदकः · तृच्: अत्ता · ण्यत्: आद्यः · तव्य: अत्तव्यः · अनीयर्: अदनीयः · क्त: जग्धः · क्तवतु: जग्धवान् · शतृ: अदन् · स्य-शतृ: अत्स्यन् · क्त्वा: जग्ध्वा · ल्यप्: प्रजग्ध्य · तुमुन्: अत्तुम् · णमुल्: आदम् · घञ्: घासः · क्तिन्: जग्धि · क्वसु: जक्षिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जग्ध
जग्ध
jagdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जग्ध ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भोजन । आहार । खाना ।
२. वह स्थान जहाँ भोजन किया गया हो [को॰] ।
जग्ध ३ वि॰ खाया हुआ । भुक्त । भक्षित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जग्ध mfn. (Pāṇ. ii, 4, 36) eaten, RV. i, 140, 2; AV. v, 29, 5; ŚBr. vi; Mn. v, 125; MBh. vii, 4346
exhausted by (instr.), Hcar. v, 140
जग्ध n. a place where any one has eaten, Pāṇ. i, 4, 52, Vārtt. 5, Pat.
cf. अप-, नृ-, परि-, प्रति-, वि-, सरंग-.
जग्ध , जग्धि, &c. See √ 2. जक्ष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जग्ध a. [अद् कर्मणि-क्त] Eaten. --ग्धं 1 A place where a person has eaten. --2 Eating, dinner, food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0503-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जग्ध त्रि० अद--कर्म्मणि क्त । १ भुक्ते अमरः मावे क्त । २ भोजने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3011,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जग्धं, त्रि, (अद्यते स्म इति । अद् भक्षणे + क्तः । “अदो जग्धिर्लप्ति किति ।” २ । ४ । ३६ । इति जग्ध्यादेशः । इकार उच्चारणार्थः ।) भुक्तम् । इत्यमरः । ३ । २ । १११ ॥ (“स्निग्धं घनं कुटजवल्कमजन्तु जग्धम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहेऽतीसाराधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-502-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जग्धःजग्ध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अद् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जग्धः 📚 ➤ जग्धादेशः खाया हुआ
संस्कृत: भक्षणे · पर्याय: भक्षित, चर्वित, लिप्त, प्रत्यवसित, गिलित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जग्ध 📚भोजन । आहार । खाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जग्ध
खाया हुआ (३.१.११०) — अभ्यवहृत, अन्न, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त, क्षेपिष्ठ, क्षोदिष्ठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जग्धः: अद् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें