🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:33:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जनपदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जनपदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जनपदः

अर्थ: जनसमुदाय, वंश, राष्ट्र

संस्कृत: जननिवासस्थानम् · पर्याय: नीवृद्, आनर्त

व्युत्पत्ति: जनः-पदः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जनपद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जनपद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजनपदःजनपदौजनपदाः
द्वितीयाजनपदम्जनपदौजनपदान्
तृतीयाजनपदेनजनपदाभ्याम्जनपदैः
चतुर्थीजनपदायजनपदाभ्याम्जनपदेभ्यः
पञ्चमीजनपदात् / जनपदाद्जनपदाभ्याम्जनपदेभ्यः
षष्ठीजनपदस्यजनपदयोःजनपदानाम्
सप्तमीजनपदेजनपदयोःजनपदेषु
सम्बोधनहे जनपदहे जनपदौहे जनपदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जनपद
जनपद
janapada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जनपद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देश ।
२. सर्वसाधारण । निवासी । देशवासी । प्रजा । लोक । लोग । उ॰—ज्यों हुलास रनिवाँस नरेशहिं त्यों जनपर रजधानी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. राज्य ।
४. आंचलिक क्षेत्र ।
५. मनुष्य जाति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जन—पद m. sg. or pl. a community, nation, people (as opposed to the sovereign), TBr. ii; AitBr. viii, 14; ŚBr. xiii f. &c.
sg. an empire, inhabited country, MBh. &c. (ifc. f(आ). , R. iii, 61, 27)
mankind, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (410,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनपद पु० जनाः पद्यन्ते गच्छन्ति यत्र पद--आधारे घ । देशे । अमरः । “कुलानि जातीः श्रेणीश्च गणान् जनपदानपि” याज्ञव० । जनपदभेदाश्च भा० भी० ९ अ० दर्शिता यथा “अतऊर्द्धं जनपदान्निबोध गदतो मम । तत्रेमे कुरु- पाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः । शूरसेनाः पुलि- न्दाश्च बोधा मालास्तथैव च । मत्स्याः कुशट्टाः कौ- शल्याः कुन्तयः काशिकोशलाः । चेदिमत्स्यकरूषाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः । उत्तमार्णा दशार्णाश्च मेक- लाश्चोत्कलैः सह । पाञ्चालाः कोशलाश्चैव नैकपृष्ठा युगन्धराः । बोधा मद्राः कलिङ्गाश्च काशयोऽपरका- शयः । जठराः कुकुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत” । कु- न्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः । गोमन्ता मल्लकाः पाण्ड्याः विदर्भानूपवाहिकाः । अश्वकाः पांशुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः करीतयः । अधिराज्यं कुशट्टाश्च मल्लराष्ट्र- ञ्च केरलाः । वारवाश्यापवाहाश्च वक्रा वक्रातयः शकाः । विदेहा मगधाः कक्ष्या मलया विजयास्तथा । अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च । मल्लाः सुदेष्णाः प्रह्रादा माहिषाः शशकास्तथा । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । अपरान्ताः परान्ताश्च पक्वणाश्चर्म्मचण्डकाः । अटवीशिखराश्चैव मेरुभूताश्च मारिष! । उपावृत्तानुपावृत्ताश्च सुराष्टाः के- कयास्तथा । कुट्टाः परान्ता माहेयाः कक्षाः सामुद्रनि- ष्कुटाः । अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तगिर्य्यास्तथैव च । बहिर्गिर्य्याङ्गमलदा मागधा मालवाझटाः । मह्युत्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप! । पुण्ड्रा भागाः कि- राताश्च सुदेष्णा यामुनास्तथा । शका निषादनिष- धास्तथैवानर्त्तनैरृताः । दुर्गलाः पूतिमत्स्याश्च कुन्त- लाः कुशलास्तथा । तीरग्रहाः शूरसेना ईजिकाः कन्यकागणाः । तिलभारा मसीराश्च मधुमत्ताः सुक- न्दुकाः । काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शका- स्तथा । अभीसारा उलूताश्च शैवाला वाह्लिकास्तथा । दर्व्वीचरा नवादर्व्वा वातजामरथोरगाः । बहुवट्टा- ण कौरव्य! सदामानः सुमल्लिकाः । उद्ध्रा करीषका- [] श्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा । वानायवो दशाः पार्श्वा रोमाणः कुशविन्दवः । कच्छा गोपालकच्छाश्च जाङ्ग लाः कुरुवर्णकाः । किराता वर्व्वराः सिद्धा वैदेहास्ताम्र- लिप्तकाः । ओड्रा म्लेच्छाः ससैरिन्ध्राः पार्व्वतीयाश्च मारिष! । अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ! । द्र- विडाः केरलाः प्राच्या मूषिका वनवासिकाः । कर्णा- टका माहिषका विकल्पा मूषकास्तथा । झिल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदा नलकाननाः । कोकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवा नराः । समङ्गाः कनकाश्चैव कुकुराङ्गारमारिषाः । ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्त्ताः शाल्वसेनयः । व्यूढकाः कोरकाः प्रोष्ठा समवेगवशास्तथा । तथैव विन्ध्यपुलिकाः पुलिन्दा वल्कलैः सह । मालवा वल्लवाश्चैव तथैवापरवर्त्तकाः । कुलिन्दाः कालदाश्चैव दण्डकाः करटास्तथा । मूषकास्तनबालाश्च मनीमा घटसृञ्जयाः । अलिदायाः शिवाटाश्च स्तनपाः सुनयास्तथा । ऋषिका विदर्भाः काकास्तङ्गनाः परत- ङ्गनाः । उत्तराश्चापरे म्लेच्छा जना भरतसत्तम! । यवनाश्च सकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः । सकृद्व- हाः कुलत्थाश्च हूणाः पारसिकैः सह । तथैव रम णाश्चीनास्तथा च दशमालिकाः । क्षत्रियोपनिवेशश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । शूद्राभीराश्च दरदाः कश्मीराः पशुभिः सह । खाशीकाश्चान्तचाराश्च पह्नवा गिरि- गह्वराः । आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनपोषकाः । द्रोषकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानाञ्च जातयः । तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभञ्जकाः । एते चान्ये जन- पदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च” । वृ० स० १४ अ० कूर्मविभागे तु तेषां मध्ये केषाञ्चित् दिग्भेदेन स्थितिर्दर्शिता ते च कूर्म्मविभागशब्दे पृ० उक्ता देशानां सीमादि तत्तच्छब्दे उक्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनपदः, पुं, (जनस्य लोकस्य पदं आश्रयस्थानं यत्र । जनः पदं वस्तु यस्येति वा ।) देशः । (यथा, चाणक्यशतके । ३१ । “त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥” जनपदनामानि महाभारते भीष्मपर्व्वणि ९ अध्याये कथितानि अतस्तत्रैव विशेषतो द्रष्टव्यानि ॥) जनः । इति मेदिनी । दे, ४८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-506-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जनपद" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जनपदःजनपद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जनपदः 📚 ➤ जनसमुदाय, वंश, राष्ट्र
संस्कृत: जननिवासस्थानम् · पर्याय: नीवृद्, आनर्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जनपद 📚देश🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जनपद
जनपद (२.१.९) — नीवृत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें