🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:53:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जने

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जने

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जने

अर्थ: जन्म,सृजन,उत्पादन,

संस्कृत: जननम् · पर्याय: जनुस्, जनन, जन्मन्, उत्पत्ति, उद्भव

व्युत्पत्ति: जन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जनि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जन (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. जना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. जना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. जना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. जन (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  7. जना (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  8. जन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जनि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजनिःजनीजनयः
द्वितीयाजनिम्जनीजनीः
तृतीयाजन्याजनिभ्याम्जनिभिः
चतुर्थीजनये / जन्यैजनिभ्याम्जनिभ्यः
पञ्चमीजनेः / जन्याःजनिभ्याम्जनिभ्यः
षष्ठीजनेः / जन्याःजन्योःजनीनाम्
सप्तमीजनौ / जन्याम्जन्योःजनिषु
सम्बोधनहे जनेहे जनीहे जनयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जनि
जनि
jani
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जनि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उत्पति । जन्म । पैदाइश ।
२. जिससे कोई उत्पन्न हो । नारी । स्त्री ।
३. माता ।
४. जनी नामक गंघद्रव्य ।
५. पुत्रबघु । पतोहू ।
६. भार्या । पत्नी ।
७. जतुका ।
८. जन्मभूमि ।
जनि † २ क्रि॰ वि॰ [हिं॰ जानना] जनु । मानी । उ॰—पीन पयोधर अपरुब सुंदर ऊपर मोतिव हार । जमि कनकाचल उपर विमल जल दुइ बह सुरसरि धार ।—विद्यापति, पृ॰ ३६ ।
जनि ३ अव्य॰ [हिं॰] मत । नहिं । न (नषेधार्थक) । उ॰—जनि लेहु मातु कलंक करुना परिहरहु अवसरु नहीं ।—मानस, १ ।९७ ।
जनि ४ सर्व॰ [हिं॰] दे॰ जिस । उ॰—जनि का जन्म होइत हम गेलहुँ ऐलहुँ तनिकर अंते ।—विद्यापति; पुं॰ २५२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनि, ˚नी, f. a woman, wife (gen. ˚न्युर्, RV. x, 10, 3), RV. (pl. also fig. ‘the fingers’), VS.
birth, production, Sarvad.; KapS. i, 97, Sch.
a kind of fragrant plant, L.
a mother, L.
birth, i.e. life, AgP. xxxviii, 1
birthplace, Hariv. 11979
the root जन्, Bādar. iii, 1, 24, Sch.
cf. ग्ना.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (411,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जनिः, --जनिका, --जनी f. 1 Birth, creation, production. --2 A woman. --3 A mother. --4 A wife. --5 A daughterin-law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0506-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनि(नी) स्त्री जनं--भावे इन् वा ङीप् । १ उत्पत्तौ “जनिः कर्त्तुः प्रकृतिः” पा० २ अभूतप्रादुर्भावे । जायते स्वयं गर्भो वाऽस्याम्, आधारे इ । २ नार्य्याम् । ३ मातरि ४ स्नुषायां च अमरः ५ जायायाम् । जायते आरोग्यमनया । ६ ओषधि- भेदे ७ जतुकायाञ्च शब्दरत्ना० । ८ जनीनामगन्धद्रव्ये रायमुकुटः । “उदीर्य्य धुर्य्यं कपटाज्जनीं जनः” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3025,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जनिः, स्त्री, (जननमिति । जन + “जनिघसि- भ्यामिण् ।” उणां ४ । १२९ । इति इण् । जनिवध्योश्चेति वृद्धिनिषेधः ।) उत्पत्तिः । इत्यमरः । १ । ४ । ३० ॥ (यथा, हरि- वंशे । २०८ । ४० । “वनस्पत्योषधींश्चैव युगपत् प्रतिपद्यसे । बालभावाय वसुधां पक्षे पक्षे जनिस्तव ॥” जायते यस्याम् । जन + आधारे इण् ।) नारी । माता । इति शब्दरत्नावली ॥ (जायते सुख- मनयेति । करणे इण् ।) जनीनामगन्धद्रव्यम् । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-507-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जनेजनि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जन (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | जना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जने 📚 ➤ जन्म,सृजन,उत्पादन,
संस्कृत: जननम् · पर्याय: जनुस्, जनन, जन्मन्, उत्पत्ति, उद्भव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जनि 📚उत्पति । जन्म । पैदाइश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जनि
जन्म के नाम (१.४.३१) — जनुस्, जनन, जन्म, उत्पत्ति, उद्भव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें