🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जन्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जन्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जन्म

अर्थ: मनिन् जन्म

संस्कृत: जननम् · पर्याय: जनुस्, जनन, जनि, उत्पत्ति, उद्भव

व्युत्पत्ति: जन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जन्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जन्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. जन्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. जन्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जन्मन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजन्मजन्मनीजन्मानि
द्वितीयाजन्मजन्मनीजन्मानि
तृतीयाजन्मनाजन्मभ्याम्जन्मभिः
चतुर्थीजन्मनेजन्मभ्याम्जन्मभ्यः
पञ्चमीजन्मनःजन्मभ्याम्जन्मभ्यः
षष्ठीजन्मनःजन्मनोःजन्मनाम्
सप्तमीजन्मनिजन्मनोःजन्मसु
सम्बोधनहे जन्मन् / हे जन्महे जन्मनीहे जन्मानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जन्मन्
जन्मन्
janman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रभव (3.3.221) पहली
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जन्मन् n. birth, production (कृत-जन्मन् mfn. ‘planted’, Kum. v, 60), origin (ifc. ‘born from’ e.g. शूद्र. q.v.), RV. iii, 26, 7; vii, 33, 10; AV.; VS. &c.
existence, life, Mn.; Bhag. iv, 5; Yogas. ii, 12 (दृष्टादृष्टज्˚, ‘present and future life’), &c. (˚म acc. ind. through the whole life, HPariś. iv, 7)
nativity, VarBṛS. i, 10
re-birth, Sarvad. xi
birthplace, home, RV. ii, 9, 3; viii, 69, 3; x, 5, 7; AV.; VS.
a progenitor, father, Śak. vii, 18
natal star, VarBṛS. iv, 28
(in astrol.) N. of the 1st lunar mansion, civ
a creature, being, RV.; TBr. ii; AitBr. iv, 10
people, RV. ii, 26, 3; iii, 15, 2
the people of a household, kind, race, RV. (उभयज्˚ sg., du. and pl., ‘both races’ i.e. gods and men or [x, 37, 11] men and animals)
nature, quality, i, 70, 2
custom, manner (प्रत्नेन जन्मना, according to ancient custom), i, 87, 5; ix, 3, 9; SV. (v.l. मन्म्˚, RV.), Hariv. 15718 (दूत-जन्मना, ‘like a messenger’)
water, Naigh. i, 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (411,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जन्मन् n. [जन् भावे मनिन्] 1 Birth; तां जन्मने शैलवधूं प्रपेदे Ku. 1. 21. --2 Origin, rise, production, creation; आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः H. Pr. 44; Ku. 5. 60; (at the end [] of comp.) arising or born from; सरलस्कंधसंघदृजन्मा दवाग्निः Me. 53. --3 Life, existence; पूर्वेष्वपि हि जन्मसु Ms. 9. 100; 5. 38; Bg. 4. 5. --4 Birth-place. --5 Nativity. --6 A father, giver of birth, progenitor; Ś. 7. 18. --7 Natal star. --8 (In astr.) N. of the first mansion or Nakṣatra. --9 A creature, being. --10 People. --11 The people of a household. --12 Kind, race. --13 Nature; property, quality. --14 Custom, manner. --अधिपः {1} an epithet of Śiva. {2} the regent of a constellation under which a person is born (in astrology). --अंतरं {1} another life. {2} the preceding life, former birth; मनो हि जन्मांतरसंगतिज्ञं R. 7. 15. {3} regeneration. {4} the other world. --अंतरीय a. belonging to or done in another life. --अंधः a. born blind. --अष्टमी the eighth day of the dark fortnight of Śrāvaṇa, the birth-day of Kṛṣṇa. --आस्पदं birthplace. --ईशः = {2} जन्माधिप. --कीलः an epithet of Viṣṇu. --कुंडली a diagram in a horoscope in which the positions of different planets at the time of one's birth are marked. --कृत् m. a father. --क्षेत्रं birthplace. --तिथिः m., f., --दिनं, --दिवसः birth-day. --दः a father. --नक्षत्रं, --भं the natal star. --नामन् n. the name received on the 12th day after birth. --पः the regent of a planet under which a person is born. --पत्रं, --पत्रिका a horoscope. --पादपः a family-tree. --प्रतिष्ठा {1} a birth-place. {2} a mother; Ś. 6. --भाज्, --भृत् m. a creature, living being; मोदंतां जन्मभाजः सततं Mk. 10. 60. --भाषा a mothertongue; यत्र स्त्रीणामपि किमपरं जन्मभाषावदेव प्रत्यावासं विलसति वचः संस्कृतं प्राकृतं च Vikr. 18. 6. --भूमिः f. birth-place, native country. --योगः a horoscope. --रोगिन् a. sickly from birth. --लग्नं, --राशिः the sign of the zodiac under which a person is born. --वर्त्मन् n. the vulva. --शोधनं discharging the obligations derived from birth. --साफल्यं attainment of the ends of existence; Pt. 1. 28. --स्थानं {1} birth-place, native country, home. {2} the womb. --हेतुः cause of birth, author of one's being; पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R. 1. 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0506-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जन्मन् न० जन--भावे मनिन् । १ उत्पथौ २ आद्यक्षणसम्बन्धे, ३ गर्भवासतोयोनिद्वारानिःसरणे ४ न्यायाद्युक्ते अपूर्व- देहग्रहणे, अपूर्वदेहादिभिरात्मनः सम्यन्धे ज्योति- षोक्ते ५ जन्मनक्षत्रे, तदवधिके ६ दशमे ७ जनविंशे च नक्षत्रे । तत्र मनुष्याणां जन्मप्रकारस्तु गर्मशब्दे २५४८ पृ० उक्तप्रायोऽपि अत्र विशेषः कश्चित् प्रदर्श्यते । “ऋतौ विकाशा भवति योनिः कमलवत् सदा । गर्भाशय स्ततः शुक्रं धत्ते रक्तसमन्वितम् । अन्यत्र काले मुकुला [] योनिर्भवति योषिताम् । सृष्टं शुक्रमतो योनौ नैति गर्भाशयं शनैः । ऋतावपि तु योनिश्चेद्वातपित्त- कफावृता । भवेत्तदा विकाशत्वं नैव तस्यां प्रजायते । ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा ततायुना स्पृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् । निषेकं मानवं स्त्रीणां वीजं प्राप्तं रजस्यथ । युक्तमात्रोऽपि नरकात् स्वर्गाद्वापि प्रपद्यते । विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंवृतः । धृत्या प्रविशते योनिं कर्म्मभिः स्वैर्नियोजितः । तच्छुक्ररक्तमेकस्थमेकाहात् पललं भवेत् । पञ्चरात्रेण कललं बुद्बुदाकारतां व्रजेत् । बुद्बुदः सप्तरात्रेण मांसपेषी भवेत्ततः । द्विसप्ताहा- द्भवेत् पेषी रक्तमांसाचिता दृढा । वीजस्यैवाङ्कुराः पेष्यः पञ्चविंशतिरात्रतः । भवन्ति मासमात्रेण पञ्चधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च कण्ठश्च पृष्ठवंश स्तथोदरम्! पाणिपादं तथा पार्श्वं कटिमात्रं तथैव च । मासद्वयेन सर्व्वाणि क्रमशः सम्भवन्ति हि । त्रिभिर्मासैः प्रजायन्ते सर्वाङ्गाङ्कुरसन्मयः । मासैश्च- तुर्भिरङ्गुल्यः प्रजायन्ते यथाक्रमम् । स्थैर्यं चतुर्थे चाङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः । षष्ठे बलस्य वर्णस्य नख- लोम्नाञ्चसम्भवः । दन्तपङ्क्तिस्तथा गुह्यं जायन्ते च नखाः पुनः । कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यन्तरेण च । पायुर्मेढ्रमुपस्थञ्च नाभिश्चैवोपजायते । सन्धयो ये च गात्रेषु जायन्ते मासि सप्तमे । मनस्तु चेतनायुक्त्वं नाभीस्नायुसिरास्ततः । सप्तमे चाष्टमे चैव त्वङ्मांस स्मृतिमानपि । अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णः शिरःकेशसम- न्वितः । विभक्तावयवः स्पष्टः पुनमांसाष्टमेन च । नवमे दशमे मासि प्रबलैः सूतिमारुतैः । निः- सार्य्यते वाणैव जन्तुश्छिद्रेण सज्वरः । मनसश्च- ञ्चलत्वेन यदा गर्भस्थिति र्भवेत् । तदा विकृतिरूपेण पापात्मा हि प्रजायते । पुटद्वयं समासाद्य यदा वहनि मारुतः । तदा प्रसूते पापिष्ठान् षण्डान् कर्म्मबहिष्कृतान् । मातृरक्तोत्तरा नारी पितुः शुक्रो- त्तरो नरः । उभयोर्वीजसामान्ये जायते वै नपुं- सकम् । विषमायां तिथौ क्षिप्तं कुर्य्याद् वीजन्तु कन्यकाम् । समायां पुरुषं नूनं केचिदाहु- र्मनीषिणः । वामाङ्गेन भवेन्नारी दक्षिणेन पुमान् भवेत् । रक्ताधिक्ये मातृरूपं शुक्राधक्ये तु पैतृकम् । शुक्रशोणितसंघाते वायुना च द्विधा कृते । यमौ [] स्यातां त्रिधा चेति चतुर्धा बहुधापि वा । ततो हीनाधिकव्यङ्गकुब्जवामनकादयः । जायन्ते सर्प- कुण्डाण्डा विकृतान्याश्च योनयः” । “गर्भात् कोटिगुणं दुःखं योनियन्त्रनिपीडने । संमूर्च्छा तस्य जठरा- ज्जायमानस्य देहिनः । जायमानः पुरीषासृङ्मूत्र शुक्राविलाननः । प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थि- बन्धनः । अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः । क्लेशात् निष्क्रान्तिमायाति जठरान्मातुरातुरः । ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी । तया विमोहिता- त्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुयात् । सृष्टमात्रस्य घोरश्च ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजा- यते । कण्टकैरिव च्छिन्नाङ्गः क्रकचैरिव दारितः । पूतिव्रणान्निपतितो धरण्यां क्रिमिकी यथा । तृड्बु- भुक्षापरीताङ्गः क्वचित्तिष्ठति वा रटन् । विण्मूत्रभक्ष-
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जन्मजन्मन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जन्मन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | जन्मन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जन्म 📚 ➤ मनिन् जन्म
संस्कृत: जननम् · पर्याय: जनुस्, जनन, जनि, उत्पत्ति, उद्भव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जन्मन् 📚n. birth, production (कृत-जन्मन् mfn. ‘planted’, Kum. v, 60), origin (…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जन्मन्
जन्म के नाम (१.४.३१) — जनुस्, जनन, जनि, उत्पत्ति, उद्भव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें