🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:25:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जरितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जरितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जरितम्

अर्थ: बूढ़ा, वयोवृद्ध,

संस्कृत: वयोहानौ

अंग्रेज़ी: to grow old

व्युत्पत्ति: जरा +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जरित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + णिच्+क्त
  2. जरित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + णिच्+क्त
  3. जरित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जरित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरितःजरितौजरिताः
द्वितीयाजरितम्जरितौजरितान्
तृतीयाजरितेनजरिताभ्याम्जरितैः
चतुर्थीजरितायजरिताभ्याम्जरितेभ्यः
पञ्चमीजरितात् / जरिताद्जरिताभ्याम्जरितेभ्यः
षष्ठीजरितस्यजरितयोःजरितानाम्
सप्तमीजरितेजरितयोःजरितेषु
सम्बोधनहे जरितहे जरितौहे जरिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जॄ (दिवादिगण) · अर्थ: जीर्ण होना, वृद्ध होना (वयोहानौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजीर्यतिजीर्यतःजीर्यन्ति
मध्यमजीर्यसिजीर्यथःजीर्यथ
उत्तमजीर्यामिजीर्यावःजीर्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जीर्यति · लिट्: जजार · लुट्: जरिता · लृट्: जरिष्यति · लोट्: जीर्यतात् · लङ्: अजीर्यत् · विधिलिङ्: जीर्येत् · आशीर्लिङ्: जीर्यात् · लुङ्: अजरत् · लृङ्: अजरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जरण · ण्वुल्: जारकः · तृच्: जरीता · ण्यत्: जार्यः · तव्य: जरीतव्यः · अनीयर्: जरणीयः · क्त: जीर्णः · क्तवतु: जीर्णवान् · शतृ: जीर्यन् · स्य-शतृ: जरीष्यन् · क्त्वा: जरीत्वा · ल्यप्: प्रजीर्य · तुमुन्: जरीतुम् · णमुल्: जारम् · क्तिन्: जीर्णि · क्वसु: जेरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जरित
जरित
jarita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरित १ वि॰ [सं॰]
१. वृद्ध । जईफ ।
२. क्षीण । दुर्बल । कृश [को॰] ।
जरित २ वि॰ [हि॰ जड़ना, प्र॰ हिं॰ जरना] दे॰ जड़ित ।— उ॰—पहुँची करनि कंठ कठुआ बन्यो, केहरि नख मनि जरित जराए ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ २८६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरित mfn. (p.p. Caus.) old, decayed, Hariv. 15988; R. ii f.
जरित &c., See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरित a. [जर-इतच्] 1 Old, aged. --2 Decayed, infirm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0508-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरित त्रि० जरा जाताऽस्य तारका० इतच् । १ जातजरे वृद्धे मन्दपालर्षिकलत्रे २ पक्षिणीभेदे तत्कथा “तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम् । क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्बहुलं चेत्यचिन्तयत् । स चिन्तयन्नध्य- गच्छत् सुबहुप्रसवान् खगान् । शार्ङ्गिकां शार्ङ्गिको भूत्वा जरितां समुपेयिवान् । तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः । तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति । बालान् सुतानण्डगतान् सह मात्रा मुनिर्वने । तस्मिन् गते महाभागे लपितां प्रति भारत! । अपत्य- स्नेहसंयुक्ता जरिता वह्वचिन्तयत्” “तेन त्यक्तान- सन्त्याज्यानृषीनण्डगतान्वने । न जहौ पुत्रशोकार्त्ता जरिता खाण्डवे सुतान्” भा० आ० १२९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3061,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जरितम्जरित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: जरित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + णिच्+क्त | जरित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जॄ + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जरितम् 📚 ➤ बूढ़ा, वयोवृद्ध,
संस्कृत: वयोहानौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जरित 📚वृद्ध । जईफ🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जरितम्: जॄ + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬