🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:54:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जलकष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जल-+कष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कष्ट

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: गतिशासनयोः

अंग्रेज़ी: to go, to rule, to punish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कश् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. कष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कश् (अदादिगण) · अर्थ: (गतिशासनयोः)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकष्टअकशाताम्अकशत
मध्यमअकष्ठाःअकशाथाम्अकड्ढ्वम्
उत्तमअकशिअकश्वहिअकश्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कष्टे · लिट् (आत्मने.): चकशे · लुट् (आत्मने.): कशिता · लृट् (आत्मने.): कशिष्यते · लोट् (आत्मने.): कष्टाम् · लङ् (आत्मने.): अकष्ट · विधिलिङ् (आत्मने.): कशीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कशिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अकशिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अकशिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कशन · ण्वुल्: काशकः · तृच्: कशिता · ण्यत्: काश्यः · तव्य: कशितव्यः · अनीयर्: कशनीयः · क्त: कशितः · क्तवतु: कशितवान् · शानच्: कशानः · क्त्वा: कशित्वा · ल्यप्: प्रकश्य · तुमुन्: कशितुम् · णमुल्: काशम् · घञ्: काशः · क्तिन्: कष्टि · क्वसु: चकश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कश्
कश्
kaś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कश् cl. 1. P. कशति, to go, move Comm. on TBr. i; to sound, Dhātup. xvii, 75; to strike, punish, hurt, kill (v.l. for कंस्, कस्, झष्, शश्. See √ कष्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जल-कष्टसमास: जल + कश् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कश् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: कष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जलकष्ट 📚जल 📚कश् ➤ जल (स्फूर्तिहीन, ठण्डा, शीतल, जड़) + कश् (to go, to rule, to punish (अंग्रेज़ी कोश))
संस्कृत: गतिशासनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जल 📚स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ा🟠🔵🟣🟢🟤
कश् 📚cl. 1. P. कशति, to go, move Comm. on TBr. i; to sound, Dhātup. xvii, 7…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जल
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जलकष्ट = जल + कष्ट कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬