🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:59:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जलपाटल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जल-+पाटल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाटल

अर्थ: पीतरक्त वर्ण, गुलाबी रंग

संस्कृत: श्वेतरक्तवर्णः, व्रीहिः · पर्याय: श्वेतरक्त

व्युत्पत्ति: पट् + णिच् + कलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाटल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पाटल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाटल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाटलःपाटलौपाटलाः
द्वितीयापाटलम्पाटलौपाटलान्
तृतीयापाटलेनपाटलाभ्याम्पाटलैः
चतुर्थीपाटलायपाटलाभ्याम्पाटलेभ्यः
पञ्चमीपाटलात् / पाटलाद्पाटलाभ्याम्पाटलेभ्यः
षष्ठीपाटलस्यपाटलयोःपाटलानाम्
सप्तमीपाटलेपाटलयोःपाटलेषु
सम्बोधनहे पाटलहे पाटलौहे पाटलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाटल
पाटल
pāṭala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद-लाल (गुलाबी) (1.5.16)
(जल्दी पकने वाला) धान (2.9.16) आशु · व्रीहि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाटल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाड़र या पाडर का पेड़ जिसके पत्ते बेल के समान होते हैं । उ॰—भौर रहे भननाय पुहप पाटल के महकत । —ब्रज॰ ग्र॰, पृ॰ १०१ । विशेष—लाल और सफेद फुलों के भेद से यह दो प्रकार का होता है । वैद्यक में इसे उष्ण, कषाय, स्वादिष्ट तथा अरुचि, सूजन, रुधिरविका, श्वास और तृष्णा आदिको दुर करनेवाला माना है । पर्या॰—पाटला । कर्बुरा । अमोघा । फलेरुहा । अंथुवासिनी । कृष्णावृंता । कालवृंता । कुंभी । ताम्रपुष्पी । कुवेरक्षी । तोयपुष्पी । वसंतदूती । स्थाली । स्थिरगंधा । अबुवासी । कोकिला ।
२. पाटल का फुल (को॰) ।
३. गुलाबी रंग । सफेदी लिए लाल रंग (को॰) ।
४. एक प्रकार का धान (को॰) ।
५. केशर (को॰) ।
६. गुलाब का फूल ।
७. लाल लोध्र (को॰) ।
पाटल २ वि॰ [सं॰] ललाई लिए श्वेत वर्ण का । गुलाबी वर्ण का [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटल mf(आ)n. pale red, pink, pallid, Kauś.; Var.; Kāv.
पाटल m. a pale red hue, rose colour, Rājat.
Bignonia Suaveolens (the tree bearing the trumpet-flower), MBh.; Kāv. &c.
a species of rice ripening in the rains, Suśr.
Rottleria Tinctoria, L.
N. of a man, Rājat.
पाटल n. the trumpet-flower (also f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
saffron, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटल a. [पट्-णिच् कलच्] 1 Palered, of a pink or pale-red colour; अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरबकं V. 2. 7; R. 1. 83; 2. 29; 7. 27; पाटलपाणिजांकितमुरः Gīt. 12. --लः The pale-red or pink colour; कपोलपाटलादेशि बभूव रघुचेष्टितं R. 4. 68. --2 The trumpetflower, Bignonia Suaveolens; पाटलसंसर्गसुरमिवनवाताः Ś. 1. 3. --लं 1 The flower of this tree; R. 16. 52; 19. 46. --2 A kind of rice ripening in the rains. --3 Saffron. --Comp. --उपलः a ruby. --द्रुमः the trumpet-flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0690-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटल पु० पाटयति पट--णिच्--कलच् । १ श्वेतरक्तवर्णे । २ तद्वति त्रि० (पारुल) ख्याते ३ वृक्षे स्त्री० अमरः । ४ तत्पुष्पे ५ आशुधान्ये च न० “अत्युष्णं पाटलं बद्धनि- ष्यन्दि च त्रिदोषकृत्” राजनि० । ६ रक्तलोध्रे स्त्री शब्दच० । पाटलोत्पत्तिर्यथा । “प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वाऽसौ कुसुमायुधः । उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्ज- मामाथ षञ्चधा । यदासीन्मुष्टिबन्धन्तु रुक्मपृष्ठं महा- प्रभम् । स चम्पकतरुर्जातः स्रग्गन्धाद्यो गुणाकृतिः । नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद् वज्रभूषितम् । तत् जातं केशराढ्यं च बकुलो नामतो नगः । या च कोटी शु- भाह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता । जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविभूषिता” वामनपु० ६ अ० । पाटलवर्णत्वात् ७ दुर्गायाम् स्त्री तन्त्रसा० । पाटलावतोशब्दे दृश्यम् । पाटलानां समूह पाशा० य । पाटल्या तत्समूहे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4288,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटलं, क्ली, (पाटलो वर्णोऽस्यास्तीति । पाटल + अर्श आदित्वादच् ।) पाटलीपुष्पम् । इत्य- मरः ॥ गोलावाख्यपुष्पमिति केचित् ॥ (यथा, भागवते । ४ । ६ । १४ । “पाटलाशोकवकुलैः कुन्दैः कुरुवकैरपि ॥” पाटलेति केचित् ॥)
पाटलः, पुं, (पाटयतीति । पट + णिच् + वृषादि- त्वात् कलच् ।) श्वेतरक्तवर्णः । गोलाविरङ्ग इति भाषा । आशुधान्यम् । इत्यमरः ॥ अस्य गुणाः । अत्युष्णत्वम् । बद्धनिष्यन्दित्वम् । त्रिदोष- कारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ तद्बर्णयुक्ते, त्रि ॥ (यथा, रघौ । २ । २९ । “स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्द्धरः केशरिणं ददर्श । [] अधित्यकायामिव धातुमत्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-099-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाटल" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जल-पाटलसमास: जल + पाटल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: पाटल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पाटल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जलपाटल 📚जल 📚पाटल ➤ जल (स्फूर्तिहीन, ठण्डा, शीतल, जड़) + पाटल (पीतरक्त वर्ण, गुलाबी रंग)
संस्कृत: श्वेतरक्तवर्णः, व्रीहिः · पर्याय: श्वेतरक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जल 📚स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ा🟠🔵🟣🟢🟤
पाटल 📚पाड़र या पाडर का पेड़ जिसके पत्ते बेल के समान होते हैं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जल
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल, पयस्, कीलाल, अमृत
पाटल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जलपाटल = जल + पाटल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें