🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:53:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जलौकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जलौकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जलौकः

अर्थ: जोंक

संस्कृत: जलूका · पर्याय: रक्तपा, जलौका

व्युत्पत्ति: जल-ओकस्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जलौकस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जलौकस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. जलौक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. जलौकस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. जलौकस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जलौकस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजलौकाःजलौकसौजलौकसः
द्वितीयाजलौकसम्जलौकसौजलौकसः
तृतीयाजलौकसाजलौकोभ्याम्जलौकोभिः
चतुर्थीजलौकसेजलौकोभ्याम्जलौकोभ्यः
पञ्चमीजलौकसःजलौकोभ्याम्जलौकोभ्यः
षष्ठीजलौकसःजलौकसोःजलौकसाम्
सप्तमीजलौकसिजलौकसोःजलौकस्सु / जलौकःसु
सम्बोधनहे जलौकःहे जलौकसौहे जलौकसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जलौकस्
जलौकस्
jalaukas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जलौकस् mfn. living in or near water
जलौकस् m. inhabitant of water, aquatic animal, MBh. xiii, 2650; Hariv. 1215; BhP. i f.
N. of a Kaśmīr king, Rājat. ii, 9
जलौकस् f. (said to be used in pl. only) = ˚कस, Suśr. i, 8-13; ii; iv, 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (416,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलौकस् स्त्री ब० व० जलमोको वसतिरासाम् । (जोंक) ख्यातायां रक्तपायां अमरः । अस्य बहुवचनत्वं प्रायिकम् । “जलोरगा जलौका तु जलोका च जलौ- कसीति” संसारावर्त्तोक्तेः । “अभिहितो जलौकसः” इति सुश्रुतोक्तेश्च । ३ जलस्थानके जन्तुमात्रे त्रि० “जलौ- कसां स सत्वानां बभूव प्रियदर्शनः” भा० अनु० ५० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3079,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जलौकःजलौकस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जलौकः 📚 ➤ जोंक
संस्कृत: जलूका · पर्याय: रक्तपा, जलौका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जलौकस् 📚mfn. living in or near water🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जलौकस्
जोंक (१.१०.२२) — रक्तपा, जलौका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जलौकस् = जल + ओकस् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें