🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:12:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जामाता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जामाता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जामाता

अर्थ: जायां माति मिनोति मिमीते वा नि . दामाद

संस्कृत: पुत्र्याः पतिः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जामातृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जामाता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)
  3. जामाता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)
  4. जामाता (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)
  5. जामाता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)
  6. जामाता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)
  7. जामाता (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)
  8. जामाता (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जामातृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजामाताजामातरौजामातरः
द्वितीयाजामातरम्जामातरौजामातॄन्
तृतीयाजामात्राजामातृभ्याम्जामातृभिः
चतुर्थीजामात्रेजामातृभ्याम्जामातृभ्यः
पञ्चमीजामातुःजामातृभ्याम्जामातृभ्यः
षष्ठीजामातुःजामात्रोःजामातॄणाम्
सप्तमीजामातरिजामात्रोःजामातृषु
सम्बोधनहे जामातःहे जामातरौहे जामातरः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जामातृ
जामातृ
jāmātṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जामातृ m. (जा-म्˚ ‘maker of [new] offspring’, Nir. vi, 9; cf. याम्˚ and वि-जाम्˚) a son-in-law, RV. viii, 2, 20 and (Tvaṣṭṛ's son-in-law = Vāyu), 26, 21 f.; Yājñ. i, 220; MBh. &c. (acc. sg. ˚तारम्, R.; pl. ˚तरस्, Kathās.)
a brother-in-law, R. vii, 24, 30 and 34
a husband, L.
Scindapsus officinalis, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जामातृ m. [जायां माति मिनोति मिमीते वा नि˚; cf. Uṇ. 2. 94] 1 A sonin-law; जामातृयज्ञेन वयं निरुद्धाः U. 1. 11; जामाता दशमो ग्रहः Subhāṣ. --2 A lord, master. --3 The sunflower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जामातृ पु० जायां माति मिनोति मिमीते वा निपा० । १ दुहितृपतौ, अमरः । २ सूर्य्यावर्त्ते, स्वामिनि च मेदि० उणादिषु निपातनसिद्धत्वेन तृणन्तत्वामावात् सर्वनाम- स्थाने परे न वृद्धिः । जामातरौ जामातरः इत्यादिः “ऋत्विक्स्वस्रियजामातृयाज्यश्वशुरमातुलाः” याज्ञ० । “विष्णुं जामातरं मन्ये” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3113,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जामाताजामातृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जामाता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक) | जामाता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: जामा + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जामाता 📚 ➤ जायां माति मिनोति मिमीते वा नि . दामाद
संस्कृत: पुत्र्याः पतिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जामातृ 📚m. (जा-म्˚ ‘maker of [new] offspring’, Nir. vi, 9; cf. याम्˚ and वि-…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जामातृ = जा + मातृ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें