🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:30:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जायकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जायकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जायकः

अर्थ: उत्कर्ष होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: जये · पर्याय: कालीयक, कालानुसार्य

अंग्रेज़ी: to prosper, to flourish

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जायक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जि + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जायक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजायकःजायकौजायकाः
द्वितीयाजायकम्जायकौजायकान्
तृतीयाजायकेनजायकाभ्याम्जायकैः
चतुर्थीजायकायजायकाभ्याम्जायकेभ्यः
पञ्चमीजायकात् / जायकाद्जायकाभ्याम्जायकेभ्यः
षष्ठीजायकस्यजायकयोःजायकानाम्
सप्तमीजायकेजायकयोःजायकेषु
सम्बोधनहे जायकहे जायकौहे जायकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जि (भ्वादिगण) · अर्थ: उत्कर्ष होना (जये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजयतिजयतःजयन्ति
मध्यमजयसिजयथःजयथ
उत्तमजयामिजयावःजयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जयति · लिट्: जिगाय · लुट्: जेता · लृट्: जेष्यति · लोट्: जयतात् · लङ्: अजयत् · विधिलिङ्: जयेत् · आशीर्लिङ्: जीयात् · लुङ्: अजैषीत् · लृङ्: अजेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जयन · ण्वुल्: जायकः · तृच्: जेता · यत्: जेयः · तव्य: जेतव्यः · अनीयर्: जयनीयः · क्त: जितः · क्तवतु: जितवान् · शतृ: जयन् · स्य-शतृ: जेष्यन् · क्त्वा: जित्वा · ल्यप्: प्रजित्य · तुमुन्: जेतुम् · णमुल्: जायम् · क्तिन्: जिति · क्वसु: जिगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जायक
जायक
jāyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एक सुगन्धित लकड़ी (2.6.126)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जायक संज्ञा पुं॰ [सं॰] पीला चंदन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जायक n. a yellow kind of fragrant wood, L. (vv.ll. जापक and जाषक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जायकं A kind of yellow fragrant wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जायक न० जयति गन्धान्तरं जि--ण्वुल् । पीतवर्णे सु- गन्धिकाष्ठरूपे गन्धद्रव्यभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3114,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जायकं, क्ली, (जयति अपरं गन्धमिति । जि + ण्वुल् ।) कालीयकम् । कालिया इति ख्यातं पीतवर्णसुगन्धिकाष्ठम् । इत्यमरः । २ । ६ । १२५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जायक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जायकःजायक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: जि + ण्वुल् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जायकः 📚 ➤ उत्कर्ष होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: जये · पर्याय: कालीयक, कालानुसार्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जायक 📚पीला चंदन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जायक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जायकः: जि + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें