🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:09:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जीप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जी+प

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जी

अर्थ: पिशाच

व्युत्पत्ति: जि + डि़

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. जि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. जि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजिःजीजयः
द्वितीयाजिम्जीजीन्
तृतीयाजिनाजिभ्याम्जिभिः
चतुर्थीजयेजिभ्याम्जिभ्यः
पञ्चमीजेःजिभ्याम्जिभ्यः
षष्ठीजेःज्योःजीनाम्
सप्तमीजौज्योःजिषु
सम्बोधनहे जेहे जीहे जयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

प

अर्थ: पीने वाला, चढ़ा जाने वाला

व्युत्पत्ति: पा + विच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पा (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापम्पेपानि
द्वितीयापम्पेपानि
तृतीयापेनपाभ्याम्पैः
चतुर्थीपायपाभ्याम्पेभ्यः
पञ्चमीपात् / पाद्पाभ्याम्पेभ्यः
षष्ठीपस्यपयोःपानाम्
सप्तमीपेपयोःपेषु
सम्बोधनहे पहे पेहे पानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जि
जि
ji
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जि संज्ञा पुं॰ [सं॰ जिः] पिशाच [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जि cl. 1. जयति, ˚ते (impf. अजयत्; aor. अजैषीत्, Ved. अजैस्, 1. pl. अजैष्म, जेष्म, 2. sg. जेस् and Ā. जेषि Subj. जेषत्, ˚षस्, ˚षाम, RV.; aor. Ā. अजेष्ट; fut. 1st. जेता, RV. &c.; fut. 2nd. जेष्यति, x, 34, 6 &c.; pf. जिगाय [Pāṇ. vii, 3, 57], जिगेथ, जिग्युर्; p. जिगीवस् [˚गिवस्, TS. i, 7, 8, 4; acc. pl. ˚ग्युषस्] RV. &c.; Inf. जिषे, i, 111, 4 and 112, 12; जेतवे, TBr. ii; Class. जेतुम्: Pass. जीयते, अजीयत [Ragh. xi, 65], अजायि, जायिष्यते; for जीयते and cl. 9. जिनाति See √ ज्या) to win or acquire (by conquest or in gambling), conquer (in battle), vanquish (in a game or lawsuit), defeat, excel, surpass, RV. &c. (with पुनर्, ‘to reconquer’, TS. vi, 3, 1, 1); to conquer (the passions), overcome or remove (any desire or difficulties or diseases), Mn.; MBh. &c.; to expel from (abl.), ŚBr. iii, 6, 1, 17; to win anything (acc.) from (acc.), vanquish anyone (acc.) in a game (acc.), ŚBr. iii, 6, 1, 28; xiv, 6, 8, 1 and 12; MBh. iii; Daś.; Pāṇ. i, 4, 51; Siddh.; to be victorious, gain the upper hand, RV.; AV.; ŚBr. iii; MuṇḍUp.; Mn. vii, 201; MBh.; often pr. in the sense of an Impv. ‘long live!’ ‘glory to’, Śak.; VarBṛS.; Laghuj.; Bhartṛ. &c.: Caus. जापयति (Pāṇ. vi, 1, 48 and vii, 3, 36) to cause to win, VS. ix, 11 f.; (aor. 2. pl. अजीजिपत and अजीजप्˚), TS. i, 7, 8, 4 and ŚBr. v, 1, 5, 11 f.; ĀśvŚr. ix, 9; to conquer, MBh. vii, 66, 6 (aor. अजीजयत्) : Pass. जाप्यते, to be made to conquer, W. : Desid. जिगीषति, ˚ते (Pāṇ. vii, 3, 57; p. ˚षत्, ˚षमाण) to wish to win or obtain or conquer or excel, AV. xi, 5, 18; TS. ii; ŚBr.; ŚāṅkhŚr.; MBh. &c.; (Ā.) to seek for prey, RV. x, 4, 3 : Intens. जेजीयते, Pāṇ. vii, 3, 57, Kāś.
2. जि mfn. conquering, L.
जि m. a Piśāca, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जि {c1c} P. (Atm. when preceded, by परा and वि) (जयति, जिगाय जिग्ये अजैषीत्-अजेष्ट, जेतुं, जित) 1 To conquer, defeat, overcome, vanquish, subjugate; जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि Pt. 1. 330; Bk. 15. 76, 19. 2. --2 To surpass, excel; [] गर्जितानंतरां वृष्टिं सौभाग्येन जिगाय सा Ku. 2. 53; R. 3. 34; Ghaṭ. 22; Śi. 1. 19. --3 To win (by conquest, in gambling or in a law-suit), acquire by conquest; प्रागजीयत घृणा ततो मही R. 11. 65; (where जि means ‘to conquer’ also); Ms. 7. 96. --4 To curb, restrain, control, conquer (as passions). --5 To be victorious, be supreme or pre-eminent (generally used in benedictory stanzas or salutations); जयतु जयतु महाराजः (in dramas). स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl. 5. 1; जितमुडुपतिना नमः सुरेभ्यः Ratn. 1. 5; Bh. 2. 24; Gīt. 1. 1. --6 To convict. --7 To overcome or get the better of (as a disease &c.). --8 To expect from (with abl.). --Caus. (जापयति) To cause to win or conquer. --Desid. (जिगीषति) To wish to win, acquire or excel, to vie with, emulate, to seek for; चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः Ki. 10. 29. --WITH अधि to conquer, defeat, vanquish; Bk. 19. 2.
जिः A demon(पिशाच).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जि जो अभिभवे भ्वा० पर० सक० अनिट् । जयति अजेषीत् जिगाय जिग्यतुः जिगयिथ जिगेथ । जेता जीयात् जेप्यति । जापयति--ते अजीजपत् त । जिगीषति । जेता जयी जितः जयः । “जयत्यतिवनो राभोलक्ष्मणश्च महाबलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेणानुपालितः” रामा० बहुकृत्वः प्रयोगः । “भर्वद्रव्याणि कुप्यञ्च यो यज्जयात तस्य तत्” मनुः । “दुर्य्योघनो द्रौपदि! त्वामगै- [] षीत्” भा० स० ६५ अ० । “जिगाय तस्य हन्तारं स रामः सार्बलौकिकः” भट्टिः “गर्जितानन्तरां घृष्टिं सौभाग्येन जिगाय सा” कुमा० । “जीयात् पण्डितगर्वपर्वतपविः श्रीवोपदेवकविः” मुग्धगो० अस्य तुबन्तुस्थाने तिवन्ती । जयति जयन्ति । “जयति जयति देवः” नाटकेषु वहुस्थाने कञ्चुकाद्युक्तिः । “नवरसरुचिरां निर्मिति मादधतो भारती कवेर्जयति” काव्यप्र० । जयश्च सर्वेभ्य उत्कर्षस्तेन स्वापेक्षयाप्युत्कर्षबोधनात् तस्य नमस्कार- व्यञ्जकता यथाह काव्यप० “जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यते इति तामस्वि प्रणत इति” । अभिभव- पूर्वकग्रहणे अयं द्विक० । दुह्याच् पज्दण्ड् रुधि प्रच्छि चिब्रू शासु जिमन्ध् मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितन्तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम्” इत्युक्तेः । शतं जयति देवदत्तम्” सि० कौ० “इन्द्रं वाजं जापयत” यजु० ९ । ११ । “यदि त्यध्वर्य्यव आजिं जापयेयुः” आश्व० । ९ । ८ । “इमाञ्च पृथिवीं कृत्- स्मामेकाह्रा स व्यजीजपत्” भा० द्रे० ६२ अ० स्वार्थे णिच् । व्यजीजयत् इति षटि पुगभाव आर्षः । “गतिं जिरोषतः मादौ रुरुहातेऽपिकामिकाम्” भाग० २ । १० । २५ । “अगा- हताष्टादशतां जिगोषया” नैष० । जेगीयते । कर्मणि अजीयत अजायि । “प्रागजीयत घृणा ततो मही” रघुः । अति + अतिशयेन जये “विराडियं सुपजा अत्यजैषीत्” अथ० १४ । ३ । ७४ । वि + अति परस्परजये आत्म० । “व्यतिजिग्ये समुद्रोऽषि न धैर्य्यं तस्य गच्छतः” भट्टिः अधि + आधिक्येन जये “सपत्नांश्चाधिजीयास्म” भट्टिः । अनु + अनुरूपजये पश्चाज्जये च । “कौशल्योऽन्वजयत् महोम्” भा० शा० ३ । २४ अ० । अमि + आभिमुख्यन जये । “ते चान्द्रमसमेव लोसमभि- जयन्ति” प्रश्नो पु० १ अधिगमे च “वेदश्रुतिभिराख्या- नैरर्थानधिजिगोषति” भा० शा० ८४६५ । अव + अधरीकृत्य जये । “शरैर्पिध्वस्य तांश्चौरानवजित्य च तद्धनम्” भा० आ० ७७६ । “अवजित्य सुशर्झाणं धनं चादाय सर्वशः” भा० वि० ३३ अ० । परा + पराक्रमपूर्वकजये आत्म० । पराजयते । “खं परा- जयमानोऽसावुन्नन्या पवनात्मजम्” भट्टिः । “पराजितेनापि कृतौ हरस्य” कुमा० । ग्लानौ अक० तत्र “पराजेरसोढः” पा० सहार्थस्यापाद्यनता । “अध्ययनात् पराजयते ग्लायतीत्यर्थः सि० कौ० “तां पराजयुमानां सा प्रीते रक्ष्यां दशाननात्” भट्टिः । [] प्रति + प्रतिरूपजये । “अजाविकं मायया प्रत्यजैषीत्” भा० द्रो० १३५७ श्लो० । “वय प्रतिजिगोपन्तस्तत्र तान् समभिद्रुताः” ४३७६ शो० । वि + विशेषेण जये आत्म० बिजयते । “येब देवान् मनुष्यांञ्च पार्थो विजयते मृधे” भा० वि० १३४५ श्लो० । “जगादाद्रि- र्विजषीष्ठाः । “दैत्यं कुलं विजिग्ये” भट्टिः
जि त्रि० ज्या + वा० कि । १ क्षयशीले २ पिशाचे पु० एकाक्षरको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3118-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जि, जये । अभिभवे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-अकं-सकंच-अनिट् ।) जय उत्कर्षः स्वीका- रश्च । उत्कर्षेऽकर्म्मकः । जयन्ति यमुनाकूले रहः- केलयः । मखैरसङ्ख्यैरजयत् सुरालयमिति काद- म्बरी । जयति शत्रुं बली । अनभिधानादस्मात् तुवन्त्वोः प्रयोगाभावः । किञ्च तयोः स्थाने तिवन्तीति । किञ्च तुपः स्थाने तातङ् दृश्यते । यथा, भावगम्यलयः कोऽपि जयताद्वागगोचरः । इति दुर्गादासः ॥
जिः, त्रि, (जयतीति । जि + बाहुलकात् डिः ।) जेता । पिशाचे, पुं । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-534-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जीजि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: जि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | जि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
पपा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जी 📚 ➤ पिशाच

प 📚 ➤ पीने वाला, चढ़ा जाने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जि 📚पिशाच🟠🔵🟣🟢🟤
पा 📚पैर । चरण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें