🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:58:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ज्ञानी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ज्ञानी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज्ञानी

अर्थ: प्रतिभाशाली, बुद्धिमान्

संस्कृत: ज्यौतिषिकः · पर्याय: सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक

व्युत्पत्ति: ज्ञान+इनि (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज्ञानिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ज्ञानिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ज्ञानिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञानीज्ञानिनौज्ञानिनः
द्वितीयाज्ञानिनम्ज्ञानिनौज्ञानिनः
तृतीयाज्ञानिनाज्ञानिभ्याम्ज्ञानिभिः
चतुर्थीज्ञानिनेज्ञानिभ्याम्ज्ञानिभ्यः
पञ्चमीज्ञानिनःज्ञानिभ्याम्ज्ञानिभ्यः
षष्ठीज्ञानिनःज्ञानिनोःज्ञानिनाम्
सप्तमीज्ञानिनिज्ञानिनोःज्ञानिषु
सम्बोधनहे ज्ञानिन्हे ज्ञानिनौहे ज्ञानिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज्ञानिन्
ज्ञानिन्
jñānin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्ञानिन् mfn. knowing, endowed with knowledge or intelligence, wise, (opposed to वि-) knowing the higher knowledge or knowledge of spirit (Kathās. lxxix), Mn. xii, 103; Hariv. &c.
ज्ञानिन् m. a fortune-teller, astrologer, R. vi, 23, 4; Kathās. xviii, 60; xix, 77; Vet.
‘possessing religious wisdom’, a sage, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (426,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्ञानिन् a. (नी f.) [ज्ञानमस्त्यस्य इनि] Intelligent, wise. --m. 1 An astrologer, a fortune-teller. --2 A sage, one possessed of true or spiritual knowledge.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0519-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्ञानिन् त्रि० ज्ञानमस्त्यस्य इनि । १ ज्ञानयुक्ते ब्रह्मसाक्षात् कारयुक्ते “चतुर्विधा भजन्ते माम्--आर्त्तो जिज्ञासुरर्था- र्थी ज्ञानी च भरतर्षभ!” । “ज्ञानिनामपि सर्वेषां मद्ग- तेनान्तरात्मनां” गीता २ बोधयुक्तमात्रे त्रि० ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः” देवामा० । ज्ञान + अस्त्यर्थे मतुप् मस्य वः ज्ञानवदप्यत्रार्थे “बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते” गीता । उभयत्र स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3159,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ज्ञानीज्ञानिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज्ञानिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ज्ञानी 📚 ➤ प्रतिभाशाली, बुद्धिमान्
संस्कृत: ज्यौतिषिकः · पर्याय: सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ज्ञानिन् 📚mfn. knowing, endowed with knowledge or intelligence, wise, (opposed t…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • ज्ञानी: ज्ञान+इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें