🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

झाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

झाले

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

झाले

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: sour or unripe mango fried with salt, mustard, and Asa foetida, Bhpr. v, 11, 155.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. झालि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. झाला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. झाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. झाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. झाला (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — झालि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाझालिःझालीझालयः
द्वितीयाझालिम्झालीझालीः
तृतीयाझाल्याझालिभ्याम्झालिभिः
चतुर्थीझालये / झाल्यैझालिभ्याम्झालिभ्यः
पञ्चमीझालेः / झाल्याःझालिभ्याम्झालिभ्यः
षष्ठीझालेः / झाल्याःझाल्योःझालीनाम्
सप्तमीझालौ / झाल्याम्झाल्योःझालिषु
सम्बोधनहे झालेहे झालीहे झालयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — झालि
झालि
jhāli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झालि १ † संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ झड़] पानी की झड़ी । भाल । उ॰— झालि परे देन अथए अंतर पर गइ सांझ । बहुत रसिक के लागाते वेश्या रहिगै बाँझ ।—कबीर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰— छाना ।— पड़ना ।
झालि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक प्रकार की काँजी जो कच्चे आम को पीसकर उसमें राई नमक और सूनी हींग मिलाकर बनाई जाती है ।—झरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झालि f. sour or unripe mango fried with salt, mustard, and Asa foetida, Bhpr. v, 11, 155.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (429,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झालिः A sort of sour or raw mango fried with salt, mustard, and [] Asa Fœtida (हिंगु); आम्रमामफलं पष्टि राजिकालवणान्वितम् । भृष्टं हिंगुयुतं पूतं घोलितं झालिरुच्यते ॥ Bhāva P.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0521-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झालि पु० “आम्रमामल्फलं पिष्टं राजिकालवणान्वितम् । [] भृष्टं हिङ्गुयुतं पूतं घोलितं झालिरुच्यते । झालिर्ह- रति जिह्वायाः कुण्ठत्वं कण्ठशोधिनी । मन्दं मन्दं निपीता सा रोचनी वह्निरोधिनी” भावप्र० उक्ते पदार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3185-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झालिः, स्त्री, व्यञ्जनविशेषः । झारि इति ख्याता । यथा, भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे २ भागे । “आम्रमामफलं पिष्टं राजिकालवणान्वितम् । भृष्टं हिङ्गुयुतं पूतं घोलितं झालिरुच्यते ॥ झालिर्हरति जिह्वायाः कुण्ठत्वं कण्ठशोधिनी । मन्दं मन्दं निपीता सा रोचनी वह्निबोधिनी ॥” (जारिः जालिः इति पाठोऽपि कुत्रचित् दृश्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-570-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
झालेझालि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: झाला (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | झाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

झाले 📚 ➤ † संज्ञा स्त्री॰ पानी की झड़ी । भाल उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): sour or unripe mango fried with salt, mustard, and Asa foetida, Bhpr. v, 11, 155.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
झालि 📚† संज्ञा स्त्री॰ पानी की झड़ी । भाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें