🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

टूठनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

टु-+ऊठन्+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊठन्

अर्थ: (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: उपघाते

अंग्रेज़ी: to hit, to push down, to throw down, to knock down

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊठत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + शतृ
  2. ऊठत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऊठत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊठन्ऊठन्तौऊठन्तः
द्वितीयाऊठन्तम्ऊठन्तौऊठतः
तृतीयाऊठताऊठद्भ्याम्ऊठद्भिः
चतुर्थीऊठतेऊठद्भ्याम्ऊठद्भ्यः
पञ्चमीऊठतःऊठद्भ्याम्ऊठद्भ्यः
षष्ठीऊठतःऊठतोःऊठताम्
सप्तमीऊठतिऊठतोःऊठत्सु
सम्बोधनहे ऊठन्हे ऊठन्तौहे ऊठन्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऊठ् (भ्वादिगण) · अर्थ: (उपघाते)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊठतिऊठतःऊठन्ति
मध्यमऊठसिऊठथःऊठथ
उत्तमऊठामिऊठावःऊठामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊठति · लिट्: ऊठाञ्चकार · लुट्: ऊठिता · लृट्: ऊठिष्यति · लोट्: ऊठतात् · लङ्: औठत् · विधिलिङ्: ऊठेत् · आशीर्लिङ्: ऊठ्यात् · लुङ्: औठीत् · लृङ्: औठिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊठन · ण्वुल्: ऊठकः · तृच्: ऊठिता · ण्यत्: ऊठ्यः · तव्य: ऊठितव्यः · अनीयर्: ऊठनीयः · क्त: ऊठितः · क्तवतु: ऊठितवान् · शतृ: ऊठन् · स्य-शतृ: ऊठिष्यन् · क्त्वा: ऊठित्वा · ल्यप्: प्रोठ्य · तुमुन्: ऊठितुम् · णमुल्: ऊठम् · घञ्: ऊठः · क्तिन्: ऊट्टि · क्वसु: ऊठाम्बभूवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊठत
ऊठत
ūṭhata
ⓘ "ऊठत्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊठत पु क्रि॰ वि॰ [हिं॰ उठना] उठते हुए । उ॰—बैठत राम हिं ऊठत रामहि, बोलत रामहि राम रह्यो हैं ।—सुंदर॰ ग्रं॰, पृ॰ ५०२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
टु-ऊठन्समास: टु + ऊठत् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ऊठत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: ऊठत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + शतृ
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

टुऊठन् 📚टु 📚ऊठत् ➤ टु + ऊठत् ((वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)))
संस्कृत: उपघाते

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
टु 📚m. gold, L🔵🟣
ऊठत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
टूठनिटु + ऊठन्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
टूठनिऊठन् + इहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • टु-ऊठन् = टु + ऊठन् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ऊठन्: ऊठ् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें