🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:39:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

टेवैया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

टे+वैया

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

टे

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: the earth, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. टा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. टा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — टा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाटाटेटाः
द्वितीयाटाम्टेटाः
तृतीयाटयाटाभ्याम्टाभिः
चतुर्थीटायैटाभ्याम्टाभ्यः
पञ्चमीटायाःटाभ्याम्टाभ्यः
षष्ठीटायाःटयोःटानाम्
सप्तमीटायाम्टयोःटासु
सम्बोधनहे टेहे टेहे टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

वैया

अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to go,to drive,to throw,to ride

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत्
  2. वैया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत्
  3. वैया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत्
  4. वैय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत्
  5. वैया (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत्
  6. वैय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वैया (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैयावैयेवैयाः
द्वितीयावैयाम्वैयेवैयाः
तृतीयावैययावैयाभ्याम्वैयाभिः
चतुर्थीवैयायैवैयाभ्याम्वैयाभ्यः
पञ्चमीवैयायाःवैयाभ्याम्वैयाभ्यः
षष्ठीवैयायाःवैययोःवैयानाम्
सप्तमीवैयायाम्वैययोःवैयासु
सम्बोधनहे वैयेहे वैयेहे वैयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (गतिक्षेपणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअजतिअजतःअजन्ति
मध्यमअजसिअजथःअजथ
उत्तमअजामिअजावःअजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अजति · लिट्: विवाय · लुट्: अजिता · लृट्: अजिष्यति · लोट्: अजतात् · लङ्: आजत् · विधिलिङ्: अजेत् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अजन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: अजिता · ण्यत्: वैयः · तव्य: अजितव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: अजितः · क्तवतु: अजितवान् · शतृ: अजन् · स्य-शतृ: अजिष्यन् · क्त्वा: अजित्वा · ल्यप्: प्राज्य · तुमुन्: अजितुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: आजः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — टा
टा
ṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
टा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी ।
२. शपथ । कसम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
टा f. the earth, L.
an oath, confirming an assertion by ordeal &c., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (429,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
टा स्त्री टल--ड । पृथिव्याम् एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3187,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
टा, स्त्री, (टलति प्रलये भूकम्पादौ वा । टल + ड ष्टाप् च ।) पृथिवी । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-572-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
टेटा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
वैयावैया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत् 📚
अन्य सम्भावना: वैया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत् | वैया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: अज् + ण्यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

टे 📚 ➤ पृथ्वी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): the earth, L.

वैया 📚 ➤ जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
टा 📚पृथ्वी🟠🔵🟢🟤
वैया 📚† प्रत्य॰ एक प्रत्यय जो क्रिया के अत में लगकर 'वाला' अर्थ सूचित करता ह…🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वैया: अज् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें