🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:11:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

टोटका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

टा+उट-+का

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

टा

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: the earth, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — टा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाटाटेटाः
द्वितीयाटाम्टेटाः
तृतीयाटयाटाभ्याम्टाभिः
चतुर्थीटायैटाभ्याम्टाभ्यः
पञ्चमीटायाःटाभ्याम्टाभ्यः
षष्ठीटायाःटयोःटानाम्
सप्तमीटायाम्टयोःटासु
सम्बोधनहे टेहे टेहे टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

का

अर्थ: क्या / कौन

संस्कृत: प्रश्नवाचकं सर्वनाम · पर्याय: अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा

अंग्रेज़ी: what

व्युत्पत्ति: कि+डिमु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. किम् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. का (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्
  4. का (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्
  5. किम् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. किम् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. का (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्
  8. का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — किम् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकेकाः
द्वितीयाकाम्केकाः
तृतीयाकयाकाभ्याम्काभिः
चतुर्थीकस्यैकाभ्याम्काभ्यः
पञ्चमीकस्याःकाभ्याम्काभ्यः
षष्ठीकस्याःकयोःकासाम्
सप्तमीकस्याम्कयोःकासु

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — टा
टा
ṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
टा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी ।
२. शपथ । कसम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
टा f. the earth, L.
an oath, confirming an assertion by ordeal &c., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (429,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
टा स्त्री टल--ड । पृथिव्याम् एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3187,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
टा, स्त्री, (टलति प्रलये भूकम्पादौ वा । टल + ड ष्टाप् च ।) पृथिवी । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-572-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
टाटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
उट-कासमास: उट + किम् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: किम् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | का (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

टा 📚 ➤ पृथ्वी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): the earth, L.

उटका 📚उट 📚किम् ➤ उट (पत्ता) + किम् (क्या / कौन)
संस्कृत: प्रश्नवाचकं सर्वनाम · पर्याय: अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
टा 📚पृथ्वी🟠🔵🟢🟤
उट 📚पत्ती । घास । तृण🟠🔵🟣🟢🟤
किम् 📚सर्व🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
किम्
विकल्प (या/अथवा) (३.४.५) — आहो, उताहो, किमुत, किमु, उत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
टोटकाटा + उटगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • उट-का = उट + का तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें