🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:39:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ढींकू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ढि-+ईम्+कू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईम्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. pronominal base 3. इ), Ved. a particle of affirmation and restriction (generally after short words at the

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

कू

अर्थ: डु पृथ्वी

संस्कृत: भूमिः, ईषदर्थः, जुगुप्सा, पापम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

व्युत्पत्ति: कु - डु त्रिभुज या सपाट आकृति की आधार-रेखा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. कु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. कु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुःकूकवः
द्वितीयाकुम्कूकूः
तृतीयाक्वाकुभ्याम्कुभिः
चतुर्थीकवे / क्वैकुभ्याम्कुभ्यः
पञ्चमीकोः / क्वाःकुभ्याम्कुभ्यः
षष्ठीकोः / क्वाःक्वोःकूनाम्
सप्तमीकौ / क्वाम्क्वोःकुषु
सम्बोधनहे कोहे कूहे कवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईम्
ईम्
īm
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईम् ind. (fr. pronominal base 3. इ), Ved. a particle of affirmation and restriction (generally after short words at the beginning of a period, or after the relative pronouns, the conjunction यद्, prepositions and particles such as आत्, उत, अथ, &c.) ईम् has also the sense ‘now’ (= इदानीम्), and is by, Sāy. sometimes considered as an acc. case for एनम्, RV.; VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईम् ind. [ई-बा˚ मुच्] Ved. 1 A particle of affirmation or restriction; usually after short words at the beginning of a sentence, after यत्, relative pronouns, prepositions and particles like उत, अथ &c. --2 Now. --3 This, here (एनं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईम् अव्य० ई--वा मुच् । १ अथशब्दार्थे । “एमेनमवृधन्नमृता” यजु० ३३, ६० । “आ ईम् एतौ निपातौ अथार्थौ” वेददी० २ इदमर्थे च । “चयत ईमर्य्यमो अप्रशस्तान्” ऋ० १, १६, ७, ८ । “इह ब्रवीतु य ईसमङ्ग वेदस्य” ऋ० १, १६४, ७ । “सोमेभिरी पृणता भोजमिन्द्रम्” ऋ० २, १४, १० । “ईमिमम्” इति भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ढि-ईम्समास: ढि + ईम् तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚
कूकु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: कु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | कु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ढिईम् 📚ढि 📚ईम् ➤ ढि + ईम् ((fr. pronominal base 3. इ), Ved. a particle of affirmation …)

कू 📚 ➤ डु पृथ्वी
संस्कृत: भूमिः, ईषदर्थः, जुगुप्सा, पापम् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ढि 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
ईम् 📚ind. (fr. pronominal base 3. इ), Ved. a particle of affirmation and re…🔵🟣🟢
कु 📚उप एक उपसर्ग जो संज्ञा के पहले लगकर विशेषण का काम देता है । जिस शब्द क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कु
पृथ्वी के और नाम (२.१.३) — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, पृथिवी, पृथ्वी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
ढींकूढि + ईम्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
ढींकूईम् + कूअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

  • ढि-ईम् = ढि + ईम् तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें