🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:16:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तथ्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तथ्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तथ्यम्

अर्थ: यथार्थ, वास्तविक, असली

संस्कृत: सत्यवचनम् · पर्याय: सत्य, ऋत, सम्यक्

व्युत्पत्ति: तथा-यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तथ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तथ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. तथ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तथ्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातथ्यम्तथ्येतथ्यानि
द्वितीयातथ्यम्तथ्येतथ्यानि
तृतीयातथ्येनतथ्याभ्याम्तथ्यैः
चतुर्थीतथ्यायतथ्याभ्याम्तथ्येभ्यः
पञ्चमीतथ्यात् / तथ्याद्तथ्याभ्याम्तथ्येभ्यः
षष्ठीतथ्यस्यतथ्ययोःतथ्यानाम्
सप्तमीतथ्येतथ्ययोःतथ्येषु
सम्बोधनहे तथ्यहे तथ्येहे तथ्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तथ्य
तथ्य
tathya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्य के नाम (1.6.24) सत्य · ऋत · सम्यक्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तथ्य १ वि॰ [सं॰]
१. सत्य । सचाई । यथार्थता ।
२. रहस्य [को॰] ।
तथ्य † २ अव्य॰ [सं॰ तप्त] उस जगह । वहाँ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तथ्य mfn. ‘being really so’, true, MBh.; R.; Pañcat.
तथ्य n. truth, Śak.; Bhartṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (434,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तथ्य a. [तथा साधु यत्] True, real, genuine; प्रियमपि तथ्यमाह प्रियंवदा Ś. 1. --थ्यं Truth, reality; सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन Ku. 3. 63; Ms. 8. 274.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0527-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तथ्य न० तथा + साधु यत् । १ यद्वस्तु यथाभूतं तथारूपावस्याने [] सत्ये २ तद्युते त्रि० अमरः । “काणं वाप्यथ वा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् । तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्योदण्डं कार्षापणावरम्” मनुः । “अनन्यभाजं पति- माप्नुहीति सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन” कुमा० । “भूय एव तु मां तथ्यैर्वचोभिरुपवृंहथ” भा० द्रो० ५५ अ० । “यदर्जुनगुणांस्तथ्यान् कीर्त्तयानं नराधम!” भा० द्रो० १५९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3215-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तथ्यं, क्ली, (तथा साधु । तथा + “तत्र साधुः ।” ४ । ४ । ९८ । इति यत् ।) सत्यम् । (यथा, मनुः । ८ । २७४ । “काणं वाप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् । तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥”) तद्बति त्रि । इत्यमरः । १ । ६ । २२ ॥ (यथा, महाभारते । ७ । १५७ । ३ । “यदर्ज्जुनगुणांस्तथ्यान् कीर्त्तयानं नराधम ! । शूरद्वेषात् सुदुर्ब्बुद्धे ! त्वं भर्त्सयसि मातुलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-582-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तथ्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तथ्यम्तथ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तथ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | तथ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तथ्यम् 📚 ➤ यथार्थ, वास्तविक, असली
संस्कृत: सत्यवचनम् · पर्याय: सत्य, ऋत, सम्यक्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तथ्य 📚सत्य । सचाई । यथार्थता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तथ्य
सत्य के नाम (१.६.२४) — सत्य, ऋत, सम्यक्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • तथ्यम्: तथा-यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें