🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:40:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तनूर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तनू+उर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तनू

अर्थ: पतला, दुबला, कृश

संस्कृत: देहः, चर्मः · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

व्युत्पत्ति: तन्+उ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तनु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. तनु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. तनु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. तनु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. तनु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. तनु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तनु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनुःतनूतनवः
द्वितीयातनुम्तनूतनूः
तृतीयातन्वातनुभ्याम्तनुभिः
चतुर्थीतनवे / तन्वैतनुभ्याम्तनुभ्यः
पञ्चमीतनोः / तन्वाःतनुभ्याम्तनुभ्यः
षष्ठीतनोः / तन्वाःतन्वोःतनूनाम्
सप्तमीतनौ / तन्वाम्तन्वोःतनुषु
सम्बोधनहे तनोहे तनूहे तनवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

उर

अर्थ: भेड़

व्युत्पत्ति: उर्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरःउरौउराः
द्वितीयाउरम्उरौउरान्
तृतीयाउरेणउराभ्याम्उरैः
चतुर्थीउरायउराभ्याम्उरेभ्यः
पञ्चमीउरात् / उराद्उराभ्याम्उरेभ्यः
षष्ठीउरस्यउरयोःउराणाम्
सप्तमीउरेउरयोःउरेषु
सम्बोधनहे उरहे उरौहे उराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तनु
तनु
tanu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर के और नाम (2.6.72) काय · देह · मूर्ति · तनू
विरल (छितरा) (3.1.65) पेलव · विरल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तनु १ वि॰ [सं॰]
१. कृश । दुबला पतला ।
२. अल्प । थोड़ा । कम ।
३. कोमल । नाजुक ।
४. सुंदर । बढ़िया ।
५. तुच्छ (को॰) ।
६. छिछला (को॰) ।
तनु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शरीर । देह । बदन ।
२. चमड़ा । खाल । त्वक् ।
३. स्त्री । औरत ।
४. केंचुली ।
५. ज्योतिष में लग्न- स्थान । जन्मकुंडली में पहला स्थान ।
६. योग में अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेश इन चारों क्लेशों का एक भेद जिसमें चित्त में क्लेश की अवस्थिति तो होती है, पर साधन या सामग्री आदि के कारण उस क्लेश की सिद्धि नहीं होती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनु mf(उस्, ऊस्, वी)n. thin, slender, attenuated, emaciated, small, little, minute, delicate, fine (texture, Ṛtus. i, 7), ŚBr. iii, 5, 4, 21; KātyŚr. viii, 5; MBh. &c. (in comp. g. कडारादि; also = -दग्ध, Sarvad. xv, 189)
(said of a speech or hymn) accomplished (in metre), RV. viii, 1, 18 and (acc. f. ˚न्वम्), 76, 12
तनु m. (g. 2. लोहितादि, not in Kāś.) N. of a Ṛṣi with a very emaciated body, MBh. xii, 4665
तनु (उस्), f. (once m., Bhām. ii, 79) = ˚नू (see s.v.), the body, person, self (cf. दुष्-टनु, प्रिय-), AitBr. viii, 24, 4 (ifc.), Mn. (स्वका त्˚, ‘one's own person’, iv, 184), MBh.; Hariv. (acc. pl. irr. ˚नवस्, 3813) &c. (इयं तनुर् मम, ‘this my self. i.e. I myself here’, Ratnāv. iv, 4; ˚नुं-√ त्यज् or हा, ‘to give up one's life’, Mn. vi, 32; BhP. iii; Kathās.)
तनु m. form or manifestation, Śak. i, 1
the skin, L.
= -गृह, VarBṛ.; Laghuj.
तनु [cf. τανυ-; Lat. tenuis &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनु a. (नु, न्वी f.) [तन्-उन्] 1 Thin, lean, emaciated --2 Delicate, slender, slim (as a limbs, as a mark of beauty); R. 6. 32; cf. तन्वंगी. --3 Fine, delicate (as cloth); Rs. 1. 7. --4 Small, little, tiny, scanty, few, limited; तनुवाग्विभवोऽपि सन् R. 1. 9, 3. 2; तनुत्यागो बहुग्रहः H. 2. 91 ‘giving little’ &c. --5 Trifling, unimportant, little; Amaru. 27. --6 Shallow (as a river). --f. 1 The body, the [] person. --2 Outward form, manifestation: प्रत्यक्षभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः Ś. 1. 1; M. 1. 1. --3 Nature, the form or character of anything. --4 Skin. [cf. L. tenuis, Eng. thin.]. --Comp. --अंग a. having slender limbs, delicate. --(गी) a delicate woman. --ऊनः the wind. --कूपः a pore of the skin. --छद (द) a. protecting, clothing. --छदः an armour; R. 9. 51; 12. 86. --ज a. born from the body; Pt. 2. 80. --(जः) a son. --जा a daughter. --त्यज् a. {1} risking one's life. {2} giving up one's person, dying; R. 1. 8. {3} rash, desperate, fool-hardy. --त्याग a. spending little, sparing, niggardly. --त्रं, --त्राणं, an armour. --प्रकाश a. of dim lustre; R. 3. 2. --भवः a son. --(वा) a daughter. --भस्त्रा the nose. --भृत् m. any being furnished with a body, a living being; particularly a human being: कल्पं रिथतं तनुभृतां तनुभिस्ततः किं Bh. 3. 73. --बीजः the jujube. --मध्य a. having a slender waist. --रसः perspiration. --रुह् n., --रुहं the hair of the body. --वात a kind of hell --वारं an armour --व्रणः a pimple. --संचारिणी a young woman, a girl ten years old --सरः perspiration. --ह्रदः the anus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनु स्त्री तनोति कर्म कार्श्यं वा तन--उन् । शरीरे अमरः २ त्वचि राजनि० । “तनुभिरवतुवस्ताभिरष्टामिरीशः” शकु० । “तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषः” “वभार वाष्पैर्द्वि- गुणीकृतं तनुः” माघः । वा ऊङ् । तनूः इत्यपि तत्रार्थे तनूजः । ३ कृशे ४ अल्पे ५ विरले च त्रि० मेदि० । “तनुलोम- केशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत् स्त्रियम्” मनुः । स्त्रियां वा ङीप् तन्वी । “तव तन्वि! कुचावेतौ नियतं चक्रवर्त्तिनौ” उद्भटः । सा च ६ कृष्णभार्य्याभेदे “शैव्यस्य च सुतां तन्वीं रूपेणा- प्सरसां समाम्” हरिवं० ११८ अ० । “भूतमुनीनैर्यति- रिह भतनामतभौ भतनाश्च यदि भवति तन्वी” वृ० र० उक्ते चतुर्विंशत्यक्षरपादके ७ छन्दोभेदे च तनोर्भावः तल् तनुता कार्श्ये स्त्री “तनुतां दुःखमनङ्ग मोक्ष्यति” कुमा० “सर्वाणि तनुतां यान्ति जलानि जलदक्षये” हरिवं० ३८२५ । त्व तनुत्व तत्रार्थे न० । योगशास्त्रोक्तेषु दग्धवीजभा- वेषु अप्ररोहापन्नेषु ८ अस्मितादिषु “अविद्या क्षत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्” पात० सू० । “दग्धवी- [] जानामप्रवरोहस्तनुत्वमुच्यते प्रतिपक्षभावनोपहताः क्लेशास्तनवो भवन्ति” भा० । तेन प्रतिपक्षभावनया अस्मितादिक्लेशानां तनुत्वात् तनुसंज्ञेति तदर्थः । ज्योतिषोक्ते स्त्री ९ लग्नस्थाने स्त्री० । “तनुनिधनखभेशाः केन्द्रकोणे त्रिलाभे” जातकाल० । स्वार्थे क । तनुक तनुशब्दार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3220-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनुः, स्त्री, (तनोति तन्यते इति वा । तन + “भृमृशीतॄचरीति ।” उणां । १ । ७ । इति उः ।) शरीरम् । (वथा, विष्णुपुराणे । १ । १७ । ५ । “देवाः स्वर्गं परित्यज्य तत्त्रासात् मुनिसत्तम ! । विचेरुरवनौ सर्व्वे विभ्राणा मानुषीं तनुम् ॥”) त्वक् । इति मेदिनी । ने, ९ ॥ स्त्री । इति राजनिर्घण्टः ॥
तनुः, त्रि, (तन + “भृमृशीति ।” उणां १ । ७ । इत्युः ।) अल्पः । विरलः । (यथा, मनुः । ३ । १० । “तनुलोमकेशदशनां मृद्बङ्गीमुद्बहेत् स्त्रियम् ॥”) कृशः । इति मेदिनी । ने, ९ ॥ (यथा, आर्य्या- शप्तशत्याम् । ५२५ । “वितरन्ती रसमन्तर्ममार्द्रभावं तनोषि तनुगात्रि ! ॥”)
तनुः, [स्] क्ली, (तनोति तन्यते वा । तन + “अर्त्तिपॄवपियजितनिधनितपिभ्यो नित् ।” उणां २ । ११८ । इति उसिः स च नित् ।) शरी- रम् । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-583-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तनु" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तनूतनु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: तनु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | तनु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
उरउर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तनू 📚 ➤ पतला, दुबला, कृश
संस्कृत: देहः, चर्मः · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

उर 📚 ➤ भेड़

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तनु 📚कृश । दुबला पतला🟠🔵🟣🟢🟤
उर 📚वक्षस्थल । छाती । यौ॰—उरोज । मुहा॰—उर आनना वा लाना = छाती से लगाना । आ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तनु
शरीर के और नाम (२.६.७२) — काय, देह, मूर्ति, तनू
छोटा/बारीक (३.१.६०) — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तनूरतनू + उरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तनू: तन्+उ (कोश-व्युत्पत्ति)
  • उर: उर्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें