🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:04:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तपसा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तपसा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तपसा

अर्थ: ताप, गर्मी, आग

संस्कृत: कृच्छ्रादिकर्मः · पर्याय: माघ

व्युत्पत्ति: तप्+असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तपस् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. तपस् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. तपस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तपस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपःतपसीतपांसि
द्वितीयातपःतपसीतपांसि
तृतीयातपसातपोभ्याम्तपोभिः
चतुर्थीतपसेतपोभ्याम्तपोभ्यः
पञ्चमीतपसःतपोभ्याम्तपोभ्यः
षष्ठीतपसःतपसोःतपसाम्
सप्तमीतपसितपसोःतपस्सु / तपःसु
सम्बोधनहे तपःहे तपसीहे तपांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तपस्
तपस्
tapas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
माघ का (1.4.16)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपस् n. warmth, heat (पञ्च तपांसि, the 5 fires to which a devotee exposes himself in the hot season, viz. 4 fires lighted in the four quarters and the sun burning from above, Mn. vi, 23; R.; BhP. iv; BrahmaP.; cf. Ragh. xiii, 41), RV.; AV.; VS.; ŚāṅkhŚr.
pain, suffering, RV. vii, 82, 7
religious austerity, bodily mortification, penance, severe meditation, special observance (e.g. ‘sacred learning’ with Brāhmans, ‘protection of subjects’ with Kṣatriyas, ‘giving alms to Brāhmans’ with Vaiśyas, ‘service’ with Śūdras, and ‘feeding upon herbs and roots’ with Ṛṣis, Mn. xi, 236), RV. ix, 113, 2
x (personified, 83, 2 f. & 101, 1, ‘father of Manyu’, RAnukr.), AV. &c.
(m., L.) N. of a month intervening between winter and spring, VS.; TS. i; ŚBr. iv; Suśr.; Pāṇ. iv, 4, 128, Vārtt. 2, Pat.; Śiś. vi, 63
the hot season, L., Sch.
= ˚पो-लोक, Vedāntas. 120
the 9th lunar mansion (धर्म), VarBṛ. i, 19; ix, 1 and 4
N. of a Kalpa period, VāyuP. i, 21, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपस् n. [तप्-असुन्] 1 Warmth, heat, fire. --2 Pain, suffering. --3 Penance, religious austerity, mortification; तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं Ku. 5. 64. --4 Meditation connected with the practice of personal selfdenial or bodily mortification. --5 Moral virtue, merit. --6 Special duty or observance of any particular caste. --7 One of the seven worlds; i. e. the region above the world called जनस्. --8 The month of religious austerities. --9 A long period of time, Kalpa. --10 (In astr.) The ninth lunar mansion. --m. 1 The month of Māgha; तपसि मंदगभस्तिरभीषुमान् Śi. 6. 63. --2 An epithet of Agni. --m., --n. 1 The cold season; (शिशिर). --2 The winter (हेमंत). --3 The hot season (ग्रीष्म). --Comp. --अनुभावः the influence of religious penance. --अवटः the Brahmāvarta country. --कर a. undergoing [] penance; also तपस्कर. --क्लेशः the pain of religious austerity. --चरणं, --चर्या the practice of penance. --तक्षः an epithet of Indra. --धन a. {1} rich in religious penance. {2} pious, ascetic. {3} consisting in penance, --(नः) ‘rich in penance’, an ascetic, devotee; रम्यास्तपोधनानां क्रियाः Ś. 1. 13; शमप्रधानेषु तपोधनेषु 2. 7; 4. 1; Śi. 1. 23; R. 14. 19; Ms. 11. 242. --निधिः an eminently pious man, an ascetic; R. 1. 56. --निष्ठ a. performing penance. --प्रभावः, --बलं the power acquired by religious austerities; efficacy or potency of devotion. --भृत् a. ascetic, pious. --मूर्तिः {1} an ascetic. {2} the Supreme spirit. --राजः the moon. --राशिः an ascetic. --लोकः the region above the world called जनस्. --वनं a penance-grove, a sacred grove in which ascetics practise penance; कृतं त्वयोपवनं तपोवनमिति प्रेक्षे Ś. 1; R. 1. 90, 2. 18. --वासः a place of penance or religious austerities. --विशेषः excellence of devotion, pre-eminent religious austerities. --वृद्ध a. very ascetic or devout. --शील a. inclined to practise penance. --समाधिः the practice of penance or religious austerities; Ku. 3. 24; 5. 6, 18. --स्थली {1} a seat of religious austerity. {2} N. of Benares.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तपसातपस् (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तपस् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तपसा 📚 ➤ ताप, गर्मी, आग
संस्कृत: कृच्छ्रादिकर्मः · पर्याय: माघ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तपस् 📚n. warmth, heat (पञ्च तपांसि, the 5 fires to which a devotee exposes h…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तपस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तपसा: तप्+असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें