🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:28:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तपस्वी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तपस्वी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तपस्वी

अर्थ: तपस्वी, भक्तिनिष्ठ

संस्कृत: तपस्वी · पर्याय: तापस, पारिकाङ्क्षिन्

व्युत्पत्ति: तपस्+विनि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तपस्विन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तपस्विन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तपस्विन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपस्वीतपस्विनौतपस्विनः
द्वितीयातपस्विनम्तपस्विनौतपस्विनः
तृतीयातपस्विनातपस्विभ्याम्तपस्विभिः
चतुर्थीतपस्विनेतपस्विभ्याम्तपस्विभ्यः
पञ्चमीतपस्विनःतपस्विभ्याम्तपस्विभ्यः
षष्ठीतपस्विनःतपस्विनोःतपस्विनाम्
सप्तमीतपस्विनितपस्विनोःतपस्विषु
सम्बोधनहे तपस्विन्हे तपस्विनौहे तपस्विनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तपस्विन्
तपस्विन्
tapasvin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपस्—विन् mfn. (Pāṇ. v, 2, 102) distressed, wretched, poor, miserable, TS. v, 3, 3, 4 (compar. -वि-तर), R. ii f.; Śak.; Mālav.; BhP.; Sāh.
practising austerities, (m.) an ascetic, AV. xiii, 2, 25; Kāṭh. xx (compar.), xxiii (superl. -वि-तम), ŚBr. (compar. ii) &c.
तपस्—विन् m. a pauper, W.
= ˚पःकर, L.
a kind of Karañja tree, L.
Nārada, L.
N. of a son of Manu Cākṣuṣa, Hariv. 71
of a Ṛṣi of the 12th Manv-antara, 482 BhP. viii, 13, 29; VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपस्विन् a. 1 Practising penance, devout. --2 Poor, miserable, helpless, pitiable; सा तपस्विनी निर्वृता भवतु Ś. 4; Māl. 3; N. 1. 135. --m. 1 An ascetic; तपस्विसामान्यमवेक्षणीया R. 14. 67. --2 A mendicant, pauper. --3 An epithet of Nārada. --4 A sparrow. --नी 1 A female ascetic. --2 A poor or wretched woman. --Comp. --पत्रः the sun-flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपस्विन् त्रि० तपस् + अस्त्यर्थे विनि । १ तापसे, २ चान्द्रायणा- दिव्रतधारिणि, ३ अनुकम्प्ये, ४ दीने ५ प्रशस्ततपोयुक्ते च । स्त्रियां ङीप् “किं किं व्यवस्यति न वेद्मि तपस्विनी सा” सा० द० । “नवप्रसूतिर्वरटा तपस्विनी” नैष० । “कस्तपस्विविशिखेषु चादरः” किरा० । “पूर्य्यमाणमदृश्याग्निप्रत्युद्यातैस्तपस्विभिः” रघुः त- पस्विभ्योऽधिको योगी” गीता ६ नारदे पु० शब्दरत्ना० ७ तपस्यामत्स्यभेदे शब्दर० । ८ घृतकरञ्जवृक्षे पु० ९ चटके पुंस्त्री राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । १० जटा- मास्यां ११ कटुरोहिण्यां स्त्री हेमच० गौ० ङीष् । १२ म- हाश्रावणिकायाः स्त्री भावप्र० हरिवंशोक्ते चतुर्थमन्व- न्तरे काश्यपे १३ ऋषिभेदे तपोधृतिशब्दे प्रमाणं दृश्यम् । [] भागवतोक्ते द्वादशमन्वन्तरे १४ सप्तर्षिभेदे तपोमूर्त्तिशब्दे प्रमाणं दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3233-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तपस्वीतपस्विन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तपस्विन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तपस्वी 📚 ➤ तपस्वी, भक्तिनिष्ठ
संस्कृत: तपस्वी · पर्याय: तापस, पारिकाङ्क्षिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तपस्विन् 📚mfn. (Pāṇ. v, 2, 102) distressed, wretched, poor, miserable, TS. v, 3,…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬