🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:54:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तमचूर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तम-+चूर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चूर

अर्थ: जलाना, भस्म करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: दाहे

अंग्रेज़ी: to burn to ashes

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चूर् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चूर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचूरःचूरौचूराः
द्वितीयाचूरम्चूरौचूरान्
तृतीयाचूरेणचूराभ्याम्चूरैः
चतुर्थीचूरायचूराभ्याम्चूरेभ्यः
पञ्चमीचूरात् / चूराद्चूराभ्याम्चूरेभ्यः
षष्ठीचूरस्यचूरयोःचूराणाम्
सप्तमीचूरेचूरयोःचूरेषु
सम्बोधनहे चूरहे चूरौहे चूराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चूर् (दिवादिगण) · अर्थ: जलाना, भस्म करना (दाहे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचूर्यतेचूर्येतेचूर्यन्ते
मध्यमचूर्यसेचूर्येथेचूर्यध्वे
उत्तमचूर्येचूर्यावहेचूर्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): चूर्यते · लिट् (आत्मने.): चुचूरे · लुट् (आत्मने.): चूरिता · लृट् (आत्मने.): चूरिष्यते · लोट् (आत्मने.): चूर्यताम् · लङ् (आत्मने.): अचूर्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): चूर्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चूरिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचूरिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अचूरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चूरण · ण्वुल्: चूरकः · तृच्: चूरिता · ण्यत्: चूर्यः · तव्य: चूरितव्यः · अनीयर्: चूरणीयः · क्त: चूर्णः · क्तवतु: चूर्णवान् · शानच्: चूर्यमाणः · क्त्वा: चूरित्वा · ल्यप्: प्रचूर्य · तुमुन्: चूरितुम् · णमुल्: चूरम् · घञ्: चूरः · क्तिन्: चूर्ति · क्वसु: चुचूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चूर
चूर
cūra
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूर संज्ञा पुं॰ [सं॰ चूर्ण]
१. किसी पदार्थ के बहुत छोटे छोटे टुकडे जो उस पदार्थ को खूब तोड़ने, कूटने आदि से बनते हैं । मूहा॰— चूर करना या चूर चूर करना = किसी पदार्थ को तोड़ फोड़ कर उसके बहुत महीन कण जो इस पदार्थ को रेती से रेतने अथवा आही से चीरने आदि से निकलते हैं । बुरादा । भूर । यौ॰— चूरचार = बहुत छोटा या बारीक टुकड़ा ।
चूर २ वि॰
१. (किसी कार्य आदि में) तन्मय । निमग्न । तल्लीन । जैसे— काम में चूर, शेखी में चूर ।
२. जिसपर नशे का बहुत अधिक प्रभाव हो । नशे में बहुत मदमस्त । जैसे, — भाँग में चूर, शराब में चूर, गाँजे में चूर ।
चूर ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चूल] दे॰ 'चूल ३' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर दाहे दिवा० आत्म० सक० सेट् । चूर्य्यते अचूरिष्ट । चुचूरे ईदित् चूर्णः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2960,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूर, ई ङ य दाहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां- आत्मं सकं-सेट् । (दीर्घी । ङ य, चूर्य्यते वह्नि- रिन्धनम् । ई, चूर्णः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-458-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चूर" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तम-चूरसमास: तम + चूर तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: चूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चूर् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तमचूर 📚तम 📚चूर ➤ तम (अन्धकार) + चूर (जलाना, भस्म करना (भाववाचक कृदन्त))
संस्कृत: दाहे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तम 📚अंधकार । अँधेरा🟠🔵🟣🟢🟤
चूर 📚किसी पदार्थ के बहुत छोटे छोटे टुकडे जो उस पदार्थ को खूब तोड़ने, कूटने …🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तम
राहु के (१.३.२८) — राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तमचूर = तम + चूर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • चूर: चूर् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें