🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तरसः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तरसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तरसः

अर्थ: चाल, वेग

संस्कृत: वेगः, सामर्थ्यम् · पर्याय: रंहस्, रय, स्यद, जव, जवन

व्युत्पत्ति: तॄ+असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तरस् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. तरस् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. तरस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तरस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरःतरसीतरांसि
द्वितीयातरःतरसीतरांसि
तृतीयातरसातरोभ्याम्तरोभिः
चतुर्थीतरसेतरोभ्याम्तरोभ्यः
पञ्चमीतरसःतरोभ्याम्तरोभ्यः
षष्ठीतरसःतरसोःतरसाम्
सप्तमीतरसितरसोःतरस्सु / तरःसु
सम्बोधनहे तरःहे तरसीहे तरांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तरस्
तरस्
taras
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तरस् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बल ।
२. वेग ।
३. वानर ।
४. रोप ।
५. तीर । तट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरस् n. rapid progress, velocity, strength, energy, efficacy, RV.; MBh. xii, 5172; R. v, 77, 18; Ragh. xi, 77
a ferry, RV. i, 190, 7
(fig.), v, 54, 15; AV. x, 10, 24
a symbolical N. of the स्तोम of the gods, TāṇḍyaBr. viii, xi, xv
a bank, L.
= प्लव-ग, L.
तरस् mfn. quick, energetic, SV. i, 4, 2, 4, 1.
तरस्, ˚रस् See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरस् a. [तॄ-करणादौ असुन्] Ved. Quick, energetic. --n. 1 Speed, velocity. --2 Vigour, strength, energy; कैलासनाथं तरसा जिगीषुः R. 5. 28, 11. 77; Śi. 9. 72. --3 A bank, a place of crossing. --4 A float, raft. --5 A monkey. --6 A disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरस् न० तॄ--करणादौ यथायथम् असुन् । १ बले २ वेगे, ३ तीरे, ४ वानरे च । ५ रोगे शब्दार्थचि० । “वन्धाय चिच्छिदु- रिभास्तरसात्मनैव” “कुचयोर्युगेन तरसा कलिताम्” “तरसाकृष्य करोति काश्चन” इति च माघः । “कैलास- नाथं तरसा जिगीषुः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3251,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तरसःतरस् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तरस् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तरसः 📚 ➤ चाल, वेग
संस्कृत: वेगः, सामर्थ्यम् · पर्याय: रंहस्, रय, स्यद, जव, जवन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तरस् 📚बल🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तरस्
वेग के नाम (१.१.७९) — रंहस्, रय, स्यद, जव
बल/शक्ति (२.८.१०२) — द्रविण, सहस्, बल, शौर्य, स्थाम, शुष्म, शक्ति, पराक्रम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तरसः: तॄ+असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें