🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:30:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तरस्वी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तरस्वी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तरस्वी

अर्थ: तेज, फुर्तीला

संस्कृत: त्वरितवन्मात्रः, वेगिः, शूरः · पर्याय: त्वरित, वेगिन्, प्रजविन्, जवन, जव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तरस्विन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तरस्विन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तरस्विन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरस्वीतरस्विनौतरस्विनः
द्वितीयातरस्विनम्तरस्विनौतरस्विनः
तृतीयातरस्विनातरस्विभ्याम्तरस्विभिः
चतुर्थीतरस्विनेतरस्विभ्याम्तरस्विभ्यः
पञ्चमीतरस्विनःतरस्विभ्याम्तरस्विभ्यः
षष्ठीतरस्विनःतरस्विनोःतरस्विनाम्
सप्तमीतरस्विनितरस्विनोःतरस्विषु
सम्बोधनहे तरस्विन्हे तरस्विनौहे तरस्विनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तरस्विन्
तरस्विन्
tarasvin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरस्—विन् mfn. quick, violent, energetic, bold, RV. viii, 97, 10 and 12 (Indra), VS. xix, 88; MBh.; R.; Śak. &c.
तरस्—विन् m. a courier, runner, hero, W.
Śiva
the wind, L.
a falcon, Gal.
Garuḍa, L.
N. of a man, Pravar. ii, 2, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरस्विन् a. (नी f.) 1 Swift, quick. --2 Strong, powerful, courageous; mighty; R. 9. 23, 11. 89; 16. 77. --m. 1 A courier, an express. --2 A hero --3 Air, wind. --4 An epithet of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरस्विन् पु० तरस् + अस्त्यर्थे विनि सान्तत्वात् भत्वम् । १ वायौ २ गरुडे राजनि० ३ वेगवति, ४ शूरे च त्रि० अमरः । “असकृदेकरथेन तरस्विना” “निर्जितेषु तरसा तर- स्विना” रघुः । स्त्रियां ङीप् । “कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी” भाग० ८ । १० । २३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3251,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तरस्वीतरस्विन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तरस्विन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तरस्वी 📚 ➤ तेज, फुर्तीला
संस्कृत: त्वरितवन्मात्रः, वेगिः, शूरः · पर्याय: त्वरित, वेगिन्, प्रजविन्, जवन, जव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तरस्विन् 📚mfn. quick, violent, energetic, bold, RV. viii, 97, 10 and 12 (Indra),…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬