🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:49:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तरिया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तरि+या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तरि

अर्थ: नाव

संस्कृत: नौका

व्युत्पत्ति: तरति अनया तरि+ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तरिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. तृ (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  4. तरिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. तरिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरीःतर्यौतर्यः
द्वितीयातरीम्तर्यौतरीः
तृतीयातर्यातरीभ्याम्तरीभिः
चतुर्थीतर्यैतरीभ्याम्तरीभ्यः
पञ्चमीतर्याःतरीभ्याम्तरीभ्यः
षष्ठीतर्याःतर्योःतरीणाम्
सप्तमीतर्याम्तर्योःतरीषु
सम्बोधनहे तरिहे तर्यौहे तर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

या

अर्थ: जाना

संस्कृत: प्रापणे

अंग्रेज़ी: to go, to pass

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — या (अदादिगण) · अर्थ: जाना (प्रापणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअयात् / अयाद्अयाताम्अयान् / अयुः
मध्यमअयाःअयातम्अयात
उत्तमअयाम्अयावअयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: याति · लिट्: ययौ · लुट्: याता · लृट्: यास्यति · लोट्: यातात् · लङ्: अयात् · विधिलिङ्: यायात् · आशीर्लिङ्: यायात् · लुङ्: अयासीत् · लृङ्: अयास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यान · ण्वुल्: यायकः · तृच्: याता · यत्: येयः · तव्य: यातव्यः · अनीयर्: यानीयः · क्त: यातः · क्तवतु: यातवान् · शतृ: यान् · स्य-शतृ: यास्यन् · क्त्वा: यात्वा · ल्यप्: प्रयाय · तुमुन्: यातुम् · णमुल्: यायम् · घञ्: यायः · क्तिन्: याति · क्वसु: ययिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तरी
तरी
tarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तरी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नाव । नौका ।
२. गदा ।
३. कपडा़ । रखने का पिटारा । पेटी ।
४. धूआँ । धूम ।
५. कपडे़ का छोर । दामन ।
तरी २ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰]
१. गीलापन । आर्द्रता ।
२. ठंढक । शीतलता ।
३. वह नीची भूमि जहाँ बरसात का पानी बहुत दिनों तक इकट्ठा रहता हो । कछार ।
४. तराई । तरहटी ।
५. समृद्ध । धनाढयता । मालवारौ ।
तरी † ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ तर ( = नीचे)]
१. जूते का तला ।
२. तलछट । तलौंछ ।
तरी †पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ ताड़] कान का एक गहना । तरिवन । कर्णफूल । उ॰—काने कनक तरी बर बेसरि सोहहि ।— तुलसी (शब्द॰) ।
तरी ५ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] चाल । मृणाल । उ॰—जैसे सुंदर कमल को हंस ग्रहण करे तैसे पिता का चरण ग्रहण किया । जैसे कमल के तरे कोमल तरियाँ होती हैं, तिन तरियों सहित कमल को हंस पकड़ता है, तैसे तशरथ जी की अँगुरीन को राम जी ने ग्रहण किया ।—योग॰, पृ॰ १३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरी (ईस्, L.) f. (g. गौरादि, Gaṇar. 48), a boat, ship (cf. ˚रि), MBh. i, 4228 f.; BhP. iv; Śiś. iii, 76 (cf. निस्-तरीक)
a clothes-basket (also ˚रि), L.
the hem of a garment (also ˚रि), L.
= ˚रणि-पेटक, L.
a club, L.
for स्तरी (smoke), W.
= स्तरी, a barren cow, MaitrS.
तरी f. See ˚र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर, तरण, तरणि, तरंड, तरि-री, तरीष &c. See under तॄ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरि(री) स्त्री तॄ--करणे इ । १ नौकायाम्, २ वसनपेटके, इवस- नदशायाञ्च हेमच० । “जीर्णा तरिः सरिदतीव गभीर- नीरा” उद्भटः । “संसारसागररवावर्त्ततरिकाष्ठाय विष्णवे” भा० अनु० ४७ अ० । वा ङीप् । “तरीषु तत्रत्यमफल्गु भाण्डम्” माघः ।
तरी स्त्री तरि + ङीप् । १ तरिशब्दार्थे २ धूमे च त्रिका० ३ द्रोण्यां जटाधरः । ४ वस्त्रदशायां मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3251,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तरी" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तरितरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तॄ + अच्)
अन्य सम्भावना: तरिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | तृ (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
याया धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तरि 📚 ➤ नाव
संस्कृत: नौका

या 📚 ➤ जाना
संस्कृत: प्रापणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तरी 📚नाव । नौका🟠🔵🟣🟢
य् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तरि: तॄ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें