🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:57:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तरुणाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तरुणाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तरुणाय

अर्थ: चढ़ती जवानी वाला, जवान पुरुष युवक

संस्कृत: युवा · पर्याय: वयस्थ, युवन्

व्युत्पत्ति: तृ+उनन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तरुण (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. तरुण (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तरुण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरुणःतरुणौतरुणाः
द्वितीयातरुणम्तरुणौतरुणान्
तृतीयातरुणेनतरुणाभ्याम्तरुणैः
चतुर्थीतरुणायतरुणाभ्याम्तरुणेभ्यः
पञ्चमीतरुणात् / तरुणाद्तरुणाभ्याम्तरुणेभ्यः
षष्ठीतरुणस्यतरुणयोःतरुणानाम्
सप्तमीतरुणेतरुणयोःतरुणेषु
सम्बोधनहे तरुणहे तरुणौहे तरुणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तरुण
तरुण
taruṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तरुण १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ तरुणी]
१. युवा । जवान ।
२. नया । नूतन ।
तरुण २ संज्ञा पुं॰
१. बडा़ जीरा । स्थूल जीरक ।
२. एरंड । रेंड़ ।
३. कूजा का फूल । मोतिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरुण mf(ई [Pāṇ. iv, 1, 15, Vārtt. 6, Pat.] RV.)n. (√ तॄ; g. कपिलकादि, Gaṇar. 447) ‘progressive’, young, tender, juvenile, RV.; AV. &c.
new, fresh, just risen (the sun, cf. बालादित्य), just begun (heat or a disease), MBh.; R.; Kum. iii, 54; Suśr.
tender (a feeling), Bhartṛ.
तरुण m. a youth, MBh. &c. (cf. तर्ण)
Ricinus communis, L.
large cumin seed, L.
N. of a particular section in a Tantra work treating of various stages in a Tāntrika's life, Kulārṇ. viii
of a mythical being, MBh. ii, 7, 22
of a Ṛṣi in the 11th Manv-antara, Hariv. 477
तरुण m. n. the blossom of Trapa bispinosa, L.
तरुण n. = ˚णास्थि, Suśr.
a sprout (ifc., कुश-), KātyŚr.; PārGṛ. ii, 1, 10
तरुण [cf. τέρην.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरुण a. [तॄ-उनन् Uṇ. 3. 54] 1 Young, youthful, juvenile, (as a man). --2 (a) Young, newly-born or produced, tender, soft; Bh. 3. 49. (b) Newly risen, not high in the sky (as the sun) Ku. 3. 54. --3 New, fresh; तरुणं दधि Chāṇ. 64; तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि । अल्पव्ययेन सुंदरि ग्र म्यजनो मिष्टमश्नाति ॥ Chand. M. 1. --4 Lively, vivid. --णः 1 A young man, youth; Pt. 1. 11; Bv. 2. 62. --2 The castor-oil plant. --3 Large cumin-seed. --णी A young or youthful woman; वृद्धस्य तरुणी विषं Chāṇ. 78. --णं 1 Cartilage. --2 A sprout. --Comp. --अस्थि n. cartilage. --ज्वरः fever lasting for a week. --दधि n. coagulated milk five days old. --पीतिका red arsenic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरुण न० तृ--उनन् । १ कुब्जपुष्पे (सेओति) मेदि० २ स्थूल- जीरके ३ एरण्डवृक्षे पु० राजान० । ४ यूनि ५ नवे च त्रि० मेदि० “स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा” [] भा० वि० ३३ अ० । “तरुणं सर्षपशाकं नवोदनं पिच्छि- लानि च दधीनि” छन्दोम० । “वासो वसाना तरुणार्क- रागम्” कुमा० । “स्मृताऽपि तरुणातपं करुणया हरन्ती नृणाम्” रसगङ्गा० । “तरुणशकलमिन्दोर्वि- भ्रती शुभ्रकान्तिः” सरस्वतीध्यानम् । तरुणस्य भावः इमनिच् । तरुणिमन् तरुणभावे पु० । “वतेन्दुवदना- तनौ तरुणिमोद्गमो मेदते” काव्यप्र० । त्व तरुणत्व न० । तल् तरुणता स्त्री ष्यञ् तारुण्य न० तत्रार्थे । “तारु- ण्यस्य विलासः” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3252-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरुणं, क्ली, (तॄ + “त्रो रश्च लो वा ।” उणां । ३ । ५४ । इति उनन् ।) कुब्जपुष्पम् । इति मेदिनी । णे, ४९ ॥
तरुणः, पुं, (तॄ + उनन् ।) स्थूलजीरकः । एरण्डः । इति राजनिर्घण्टः ॥
तरुणः, त्रि, (तरति प्लवते प्रमोदसलिले इति । तॄ + त्रो रश्च लो वा ।” उणां । ३ । ५४ । इति उनन् ।) युवा । इति मेदिनी । णे, ४९ । (यथा, महाभारते । १ । ४० । २६ । “तरुणस्तस्य पुत्त्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः ॥”) नूतनः । इति धरणिः ॥ (यथा, छन्दोमञ्जर्य्याम् । “तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि दधीनि । स्वल्पव्ययेन सुन्दरि ! ग्राम्यजनोमिष्टमश्नाति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-598-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तरुण" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तरुणायतरुण (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तरुण (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तरुणाय 📚 ➤ चढ़ती जवानी वाला, जवान पुरुष युवक
संस्कृत: युवा · पर्याय: वयस्थ, युवन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तरुण 📚युवा । जवान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तरुण
जवान (२.६.४२) — वयस्थ, युवा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तरुणाय: तृ+उनन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें