🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:20:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तरे

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तरे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तरे

अर्थ: नाव

संस्कृत: नौका · पर्याय: नौ, तरणि, पोत

व्युत्पत्ति: तरति अनया तॄ+इ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तरि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. तर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्
  4. तर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: तॄ + अच्
  5. तर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: तॄ + अच्
  6. तर (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तरि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरिःतरीतरयः
द्वितीयातरिम्तरीतरीः
तृतीयातर्यातरिभ्याम्तरिभिः
चतुर्थीतरये / तर्यैतरिभ्याम्तरिभ्यः
पञ्चमीतरेः / तर्याःतरिभ्याम्तरिभ्यः
षष्ठीतरेः / तर्याःतर्योःतरीणाम्
सप्तमीतरौ / तर्याम्तर्योःतरिषु
सम्बोधनहे तरेहे तरीहे तरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तरि
तरि
tari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाव के नाम (1.10.10) नौ · तरणि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तरि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नौका । नाव ।
२. कपड़ों का पिटारा ।
३. कपडे़ का छोर । दामन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरि f. = ˚री, a boat, MBh. i, 4014; xii, 1682; Prab. vi, 7
See also ˚री s.v. ˚र.
तरि ˚रिक, ˚रिकिन्, &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर, तरण, तरणि, तरंड, तरि-री, तरीष &c. See under तॄ.
तरिः, तरीषः &c. See under तॄ
तरिः --रीः f. [तॄ करणे इ] 1 A boat; जीर्णा तरिः सरिदतीव गभीरनीरा Udb.; Śi. 3. 76. --2 A box for clothes. --3 The end or hem of a garment. --री 1 A small wooden baling-vessel. --2 A club. --3 Smoke. --Comp. --रथः an oar, a paddle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरि(री) स्त्री तॄ--करणे इ । १ नौकायाम्, २ वसनपेटके, इवस- नदशायाञ्च हेमच० । “जीर्णा तरिः सरिदतीव गभीर- नीरा” उद्भटः । “संसारसागररवावर्त्ततरिकाष्ठाय विष्णवे” भा० अनु० ४७ अ० । वा ङीप् । “तरीषु तत्रत्यमफल्गु भाण्डम्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3251,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरिः, स्त्री, (तरत्यनया इति । तॄ + “अच इः ।” उणां । ४ । १३८ । इति इः ।) नौका । इत्य- मरः । १ । १० । १० ॥ (यथा, महाभारते । १ । १०० । ४८ । “साब्रवीद्दाशकन्यास्मि धर्म्मार्थं वाहये तरिम् ॥”) दशा । वस्त्रादिपेटकः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-598-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तरेतरि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | तर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तरे 📚 ➤ नाव
संस्कृत: नौका · पर्याय: नौ, तरणि, पोत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तरि 📚नौका । नाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तरि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें