🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:04:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तर्कम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तर्कम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तर्कम्

अर्थ: कल्पना, अन्दाज, अटकल

संस्कृत: तर्कः · पर्याय: अध्याहार, ऊह, नूनम्, हुम्

व्युत्पत्ति: तर्क+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तर्क (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — तर्क् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. तर्क (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तर्क् + अच्
  4. तर्क (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तर्क् + अच्
  5. तर्क् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तर्क (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातर्कःतर्कौतर्काः
द्वितीयातर्कम्तर्कौतर्कान्
तृतीयातर्केणतर्काभ्याम्तर्कैः
चतुर्थीतर्कायतर्काभ्याम्तर्केभ्यः
पञ्चमीतर्कात् / तर्काद्तर्काभ्याम्तर्केभ्यः
षष्ठीतर्कस्यतर्कयोःतर्काणाम्
सप्तमीतर्केतर्कयोःतर्केषु
सम्बोधनहे तर्कहे तर्कौहे तर्काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तर्क
तर्क
tarka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तर्क के नाम (1.5.4) अध्याहार · ऊह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तर्क के समय क्षोभ के कारण प्रतिज्ञा, हेतु और उदाहरण आदि को यथाक्रम न कहकर अंडबंड कह जाने का दोष ।
४. कमसिन [को॰] ।
तर्क १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु के विषय में आज्ञात त्तव को कारणोपपत्ति द्वारा निश्चित करनेवाली उक्ति या विचार । है तुपुर्ण युक्ति । विवेचना । दलील ।
तर्क २ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. त्याग । छोड़ना ।
२. छूटना । क्रि॰ प्र॰—करना । यौ॰— तर्केअदब = अशिष्टता । असभ्यता । तर्केदुनिया= साधु या फकीर हो जाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्क m. conjecture, MBh. &c.
reasoning, speculation, inquiry, KaṭhUp. ii, 9; PārGṛ. ii, 6, 5; Gaut.; Mn. xii, 106; MBh. &c.
doubt, W.
system or doctrine founded on speculation or reasoning, philosophical system (esp. the Nyāya system, but applicable also to any of the six Darśana q.v.), BhP. ii, vii f.; Prab.; Vop.; Caraṇ.; Madhus.
the number 6 Sūryas. xii, 87
logic, confutation (esp. that kind of argument which consists in reduction to absurdity), Tarkas.; Sarvad.; Madhus.
wish, desire, L.
supplying an ellipsis, L.
cause, motive, L.
तर्क n. a philosophical system, Hcat. i, 7
तर्क cf. अ-, कु-, दुस्-, रूप-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्कः (तर्क्-भावे अच्) 1 Supposition, conjecture, guess; प्रसन्नस्ते तर्कः V. 2. --2 Reasoning, speculation, discussion, abstract reasoning; कुतः पुनरस्मिन्नवधारिते आगमार्थे तर्कनिमित्तस्याक्षेपस्यावकाशः; इदानीं तर्कनिमित्त आक्षेपः परिह्रियते Ś. B.; तर्कोऽप्रतिष्ठः स्मृतयो विभिन्नाः Mb.; Ms. 12. 106. --3 Doubt. --4 Logic, the science of logic; [] यत्काव्यं मधुवर्षि धर्षितपरास्तर्केषु यस्योक्तयः N. 22. 155; तर्कशास्त्रं, तर्कदीपिका --5 (In logic) Reduction to absurdity, a conclusion opposed to the premises, a reductio ad absurdum. --6 A system of doctrine founded on pure reasoning or free thinking, a philosophical system (particularly one of the six principal darśanas q. v.). --7 A name for the number ‘six’. --8 Supplying an ellipsis. --9 Cause, motive. --10 Wish, desire. --र्का Speculation, reasoning. --Comp. --आभासः fallacious reasoning, fallacy in drawing conclusions. --विद्या logic. --शास्त्रं {1} logic. {2} a philosophical work.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0533-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तर्क, क दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-अकं-सेट् ।) क, तर्कयति । वितर्कणेऽप्ययम् । (अत्र सकं ।) तर्कयत्यन्यगुणं सुधीः । इति दुर्गादासः ॥
तर्कः, पुं, (तर्क + भावे घञ् ।) आकाङ्क्षा । वितर्कः । व्यभिचारशङ्कानिवर्त्तकः । इति भाषापरिच्छेदः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १९९ । १०८ । “शुष्कतर्कं परित्यज्य आश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम् ॥”) स च पञ्चविधः । यथा । आत्माश्रयः १ अन्यो- न्याश्रयः २ चक्रकः ३ अनवस्था ४ प्रमाण- वाधितार्थकः ५ । इति जगदीशः ॥ एषां लक्ष- णानि तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यानि ॥ ऊहः । हेतु- शास्त्रम् । तत्तु मीमांसादि । इति मेदिनी । के, २५ । (यथा, मनुः । १२ । १०६ । “आर्षं धर्म्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म्मं वेद नेतरः ॥” न्यायशास्त्रम् । यथा, नैषये । “यत्काव्यं मधुवर्षिधर्षितपरास्तर्केषु यस्यो- क्तयः ॥” ज्ञानम् । यथा, महाभारते । १ । १६८ । १८ । “तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा ॥” अर्थवाद इति कर्कोपाध्यायः । यथा, अक्ताः शर्करा उपदधातीति विधिः श्रूयते । तत्राञ्जन- साधनं घृतं तैलं वा तन्मध्ये केनाक्ता इति संशये तेजो वै घृतमित्यर्थवादात् घृतेनाक्ता इति निर्णीयते । अतस्तर्कोऽर्थवादः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-598-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तर्क" आता है (22)
वाद वह बातचीत जो किसी तत्व के निर्णय के लिये हो । तर्क । शास्त्रार्थ । दली…अभ्यूह तर्क । बहसहृल्लेख चिंतन । तर्क । अनुशोचनऊहन तर्क । दलीलप्रतर्क तर्क । वाद विवादविप्रलप्त तर्क या विवाद से युक्त । विचारितअनुमानोक्ति तर्क । तर्कनातर्का तर्कबाद बहस । तर्क । खंड़न मंडन की बातचीतदलील तर्क । युक्तिलाजिक तर्कप्रतर्कना ऊहापोह । संशय । संदेह । तर्कऊह क्लेश या दु:ख सूचक शब्द । ओहहेतु वह बात जिसे ध्यान में रखकर कोई दूसरी बात की जाय । प्रेरक भाव । अभिप्रा…निरूह एक प्रकार की वस्ति या एनिमाप्रोह हाथी का पैरव्यूह समूह । जमघटअनिष्टप्रसंग अवाछित या अनिच्छित घटनातरक दे॰ 'तड़क'बहस ‡ ^१ संज्ञा पुं॰ समसबब कारण । वजह । मूल कारण । हेतु । जैसे,— उनके नाराज होने का तो मुझे कोई स…सुबूत वह जिससे कोई बात साबित हो । प्रमाण । साक्ष्य सबूत

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तर्कम्तर्क (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तर्क् + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — तर्क् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | तर्क (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तर्क् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तर्कम् 📚 ➤ कल्पना, अन्दाज, अटकल
संस्कृत: तर्कः · पर्याय: अध्याहार, ऊह, नूनम्, हुम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तर्क 📚के समय क्षोभ के कारण प्रतिज्ञा, हेतु और उदाहरण आदि को यथाक्रम न कहकर अ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तर्क
तर्क के नाम (१.५.४) — अध्याहार, ऊह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तर्कम्: तर्क् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें