🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:53:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तलिनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तलिनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तलिनः

अर्थ: पतला, दुर्बल, कृश

संस्कृत: पर्याय: पेलव, विरल, तनु

व्युत्पत्ति: तल्+इनन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तलिन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तलिन् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. तलिन् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. तलिन् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. तलिन् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. तलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. तलिन् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  8. तलिन् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तलिन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातलिनःतलिनौतलिनाः
द्वितीयातलिनम्तलिनौतलिनान्
तृतीयातलिनेनतलिनाभ्याम्तलिनैः
चतुर्थीतलिनायतलिनाभ्याम्तलिनेभ्यः
पञ्चमीतलिनात् / तलिनाद्तलिनाभ्याम्तलिनेभ्यः
षष्ठीतलिनस्यतलिनयोःतलिनानाम्
सप्तमीतलिनेतलिनयोःतलिनेषु
सम्बोधनहे तलिनहे तलिनौहे तलिनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तलिन
तलिन
talina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तलिन वि॰ [सं॰]
१. दुबला । क्षीण । दुर्बल । यौ॰—तलिनोदरी = क्षीण कटिवाली स्त्री ।
२. विरल । छितराया हुआ । अलग अलग ।
३. थोड़ा । कम ।
४. साफ । स्वच्छ । शुद्ध ।
५. नीचे या तल में स्थित (को॰) ।
६. आच्छादित । ढका हुआ (को॰) ।
तलिन २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] शय्या । सेज । पलँग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तलिन mf(आ)n. thin, fine (cf. ˚लुन), Vcar. xi, 80
‘slender, meagre’, in comp.
small, little, L.
separate, having spaces, L.
clear, L.
ifc. (fr. ˚ल) covered with, xiv, 61
तलिन m. N. of a man, Pravar. i, (v.l. नल्˚)
तलिन n. a couch, Dharmaśarm. v, vii.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (440,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तलिन a. [तल्-इनन् Uṇ. 2. 53.] 1 {1} Thin, meagre, spare. --2 Small, little. --3 Clear, clean. --4 Situated under or beneath. --5 Weak. --6 Separate. --नं A bed, couch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0533-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तलिन न० तल--इनन् । १ शय्यायां हारा० । २ विरले ३ स्तोके ४ स्वच्छे त्रि० मेदि० ५ दुर्बले त्रि० हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3263,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तलिनं, क्ली, (तल्यते शयनार्थं गम्यतेऽत्र । तल + “तलिपुलिभ्यां च ।” उणां । २ । ५३ । इति इनन् ।) शय्या । इति हारावली । १७२ ॥
तलिनः, त्रि, (तल + इनन् ।) विरलः । स्तोकः । स्वच्छः । इति मेदिनी । ने, ७० ॥ दुर्ब्बलः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-601-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तलिनःतलिन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तलिन् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | तलिन् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तलिनः 📚 ➤ पतला, दुर्बल, कृश
संस्कृत: पर्याय: पेलव, विरल, तनु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तलिन 📚दुबला । क्षीण । दुर्बल । यौ॰—तलिनोदरी = क्षीण कटिवाली स्त्री🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें